Disclaimer

Disclaimer

This is a work of fiction intended for mature audiences (18+) only.

All characters portrayed in this story are at least 18 years of age
, regardless of their appearance, role, or setting. No sexual activity depicted in this story involves minors or anyone under the age of 18.

Any resemblance to actual persons, living or dead, or to real events is purely coincidental unless otherwise stated. The themes, situations, characters, and relationships portrayed are entirely fictional and are created solely for entertainment and storytelling purposes. Nothing in this work should be interpreted as promoting, encouraging, or endorsing any real-life behavior.

By continuing to read, you acknowledge that you are at least 18 years old and understand that this story contains explicit sexual content, mature themes, and strong language. Reader discretion is strongly advised.

In addition, any photographs or images used in this work are
not owned by the author
. Any actor, model, or individual appearing on the cover or in other promotional images is used solely as a
visual representation
of the fictional characters in this story. Their likenesses are used for illustrative purposes only and do not imply any involvement with, endorsement of, or connection to the contents of this work.

The author has no intention of defaming, disparaging, or harming the reputation or dignity of any individual whose image is used. All image rights remain the property of their respective owners.

Characters

Marty Riel I. Salvador


GI Joey as Tito Joe Martin Hilario


Austin Wolf as Tito Austin Adolfo 


Billy Santoro as Tito Billy Santiago


Mike Monroe as Kuya Mike Monforte


Patrick Brkan as Doc Gregor Julian Huertas


Gabby Martin Hilario (Book 1 Bida)

Prologo

Prologo

Martin’s POV

Hindi ko na mabilang kung ilang gabi kong inulit ang kuwentong ito sa isip ko.

Si Julia na asawa ko. Kapatid ni Grace na asawa naman ni Joe.

Namatay si Julia sa panganganak. Hindi rin nakaligtas ang bata. Isang araw lang, nawala ang dalawang buhay na pinakahihintay ko. Naiwan akong mag-isa sa bahay sa Bayan ng Carmen, Ibalon Norte, na may bakanteng kuwarto at bakanteng dibdib. Kahit wala nang dugo o papel na nag-uugnay sa amin ni Grace at Joe, hindi nila ako iniwan. Naging pamilya pa rin kami.

Si Grace ang unang tumakbo sa ospital nang malaman niyang may nangyaring masama sa kanyang kapatid. Si Joe ang unang nagdala ng pagkain sa bahay nang hindi ako makakilos. Hindi nila ako tinantanan hanggang sa unti-unting matutong mabuhay ulit.

Pagkalipas ng mga taon, pumasok si Freda sa buhay ko.

Maliit. Maputi. Maganda. At sobrang bait. Hindi siya maingay. Hindi siya demanding. Tahimik lang siyang nakaupo sa gilid ng sala noong unang dalhin siya ng kaibigan ko, at doon ko unang napansin ang paraan ng kanyang ngiti- maliit, mahinhin, pero kapansin-pansin. Nagpakasal kami matapos ko siyang ligawan noon. Nanirahan kami sa bahay ko.

Gayunpaman, sinubukan namin ang lahat para magkaroon ng anak. Doktor. Vitamins. Timing. Panalangin. Wala. Bawat buwan ay nagiging mas mabigat. Bawat negatibong resulta ay parang bagong sugat.

Hanggang sa may nabalitaan kami.

Si Grace ay manganganak na. At ginamit nila ang bulaklak ng mahiwagang puno ng Samyonikar.

Hindi na kami nagdalawang-isip. Kinuha ko ang susi ng kotse. Sumakay si Freda sa tabi ko. Diretso kaming lumuwas papuntang Barangay Samyonikar, Ibalon Sur.

Nakausap namin si Mang Tasyo, ang matandang manggagamot na tumulong noon kina Joe at Grace. Sa loob ng maliit niyang kubo, amoy damo at usok, sinabi niya ang nalalaman niya na: tuwing sampung taon lang namumulaklak ang puno at nagamit na iyon nina Joe at Grace. Nabigo kami ni Freda, ito na lang sana ang tanging pag-asa namin para magkaroon ng anak. Paalis na sana kami nang bigla siyang nagsalita ulit.

“Gusto niyo ba talagang magkaanak?”
paniniguro niya, napatigil kami sa pag-alis.
“Mamaya, kabilugan ng buwan. Pumunta kayo sa ilalim ng puno ng Samyonikar. Paghaluin ninyo ang inyong dugo at tamod. Ipatak ninyo sa ugat. Pagkalipas ng ilang araw… mamumulaklak muli iyon.”

Hindi kami nagtanong kung bakit. Hindi kami nagtanong kung paano. Bumili ako ng kutsilyo sa tindahan. Nang malapit nang gumabi, naglakad kami papunta sa clearing habang unti-unting tumataas ang buwan.

Nang makita namin ang puno, naramdaman ko agad ang kakaibang hila nito. Hindi ordinaryong hangin. Hindi ordinaryong init. Parang may mga kamay na humahawak sa likod namin, dahan-dahang nagtutulak papalapit sa puno. Si Freda ay nanginginig. Ako rin. Pero hindi kami umatras. Ito na lang ang aming pag-asa.

Walang lubrikasyon.

Walang paghahanda.

Walang salita.

Hinubad namin ang damit namin sa ilalim ng kabilugan ng buwan. Ang balat ng puno ay malamig sa likod ni Freda nang itulak ko siya doon. Ang butas niya ay masikip, tuyo pa, pero ang init na galing sa puno ay parang pumapasok sa aming dalawa. Isinagad ko ang burat ko sa kanya sa isang malalim at mabagal na ulos. Napasigaw siya. Napamura ako. Pero hindi kami tumigil. Ang bawat hampas ng balakang ko ay may kasamang ungol, may kasamang kirot, may kasamang kakaibang sarap na hindi ko maipaliwanag.

Ang buwan ay nakatingin. Ang mga sanga ay tila gumagalaw. At nang malapit na kaming dalawa, kinuha ko ang kutsilyo, gumawa ng maliit na hiwa sa palad ni Freda, at pagkatapos ay sa akin. Ipinatak ko iyon sa ugat ng puno ng Samyonikar.

Nang labasan naman ako sa loob niya, hinugot ko agad ang burat ko. Ang pinaghalong mainit na tamod ko mula sa butas niya ay tumulo pababa sa hita niya, saka diretso sa ugat ng puno. Pinanuod namin kung paano ito nasisipsip ng lupa, parang uhaw na uhaw ang puno.

Ilang araw ang lumipas, binalikan namin ang lugar kasama si Mang Tasyo. May usbong na. Makinang. Mapula-pula. Parang may sariling liwanag. Ginamit namin ang bulaklak. Nabuntis si Freda.

At tulad ni Grace noon… namatay din siya sa panganganak.

Pero ang bata, nabuhay.

Si Marty.

Mula nang unang mahawakan ko ang maliit niyang kamay sa ospital, nahaplos niya na agad ang puso ko. May kakaiba man sa ari niya, gagawin ko ang lahat para proteksiyunan siya. Lahat. Para sa kanya. Walang ibang layunin ang buhay ko kundi siya. Walang ibang takot kundi mawala siya. Walang ibang pagmamahal na mas malaki kaysa sa pagmamahal ko sa anak ko.

Ngayon, malapit na siyang maging-labingwalong taong gulang. Hindi ko alam kung makakayanan ko pang protektahan siya. Lugmok ako sa karamdaman ko.

Sana… sana ay dumating ang panahon na makabawi ako ng lakas at maprotektahan ko pa siya. Hindi ko alam ang gagawin ko sakaling hindi pa ako handang lumisan sa mundo at maiwanan ko siya nang mag-isa.

Kabanata 1

Kabanata 1

Call

Joe’s POV

Tahimik ang bahay nang araw na iyon.

Mula sa veranda, pinagmamasdan ko ang madilim na bakuran habang unti-unting humihina ang ingay ng baryo. May ilang kuliglig sa damuhan. Sa malayo, may tumatahol na aso. Sa loob ng bahay, nakabukas ang ilaw sa sala, ngunit wala akong ganang mag-stay doon.

Matagal na akong hindi nasanay sa katahimikan.

Dati, gusto ko ang ganitong atmosphere. Walang bisita. Walang tawag. Walang kailangang asikasuhin. Isang tasa ng kape, malamig na hangin, at ilang oras na hindi ko kailangang isipin ang mga problemang hindi ko naman kayang ayusin.

Pero nitong mga nakaraang araw, iba ang katahimikan. Parang may hinihintay itong mangyari.

Naalala ko kanina nang biglang tumunog ang cellphone ko at sinagot ko ang tawag. Sa ganitong pagkakataon, kadalasan ay maling numero, emergency, o isang taong may kailangan ang tumatawag sa akin. At kahit ilang beses ko nang sabihin sa sarili kong hindi ko na kailangang akuin ang problema ng buong mundo, hindi ko pa rin kayang balewalain ang isang tawag.

Kaya pinindot ko kanina ang sagot.

“Hello?”

“T-Tiyo Joe?”
Isang binata na umiiyak ang sumagot sa kabilang linya.
“Tiyo… si Tatay po… naghihingalo na po siya. Please… kailangan po namin ng tulong. Si Tatay Martin po… ang brother-in-law po ng asawa niyong si Tiya Grace.”

Bigla akong nanlamig.

Si Marty.

Anak ni Martin, ang asawa ng kapatid ni Grace.

Hindi ko siya madalas makausap nitong mga nakaraang taon, pero hindi ko kailanman nakalimutan ang batang minsan kong kargahin sa ospital. Halos sanggol pa lamang siya noon, tahimik na nakahiga sa bisig ng kanyang ama habang pilit nitong tinatanggap ang pagkawala ni Julia.

Ngayon, binata na pala siya. Napakabilis nga naman ng panahon. At umiiyak siya sa kabilang linya.

“Anong nangyari sa tatay mo?”
tanong ko agad, ang boses ko ay puno na ng pag-aalala.

“Bigla na lang po siyang inatake ng sakit niyang cancer. Nasa bahay po kami ngayon. Pasensya na, Tiyo. Walang-wala po kami. Wala na po akong matawagang iba. Ikaw na po ang naalala ko sa contact number ni Tatay. Hindi po siya stable. Tiyo… ikaw lang po ang naisip kong tawagan. Wala na po akong ibang matakbuhan. Please po… tulungan niyo po kami,”
sabi niya habang umiiyak sa kabilang linya.

Pumikit ako sandali.

Sa isang iglap, nawala ang lahat ng balak kong gawin nang araw na iyon. Ang pagpapahinga. Ang tahimik na pag-inom ng kape. Ang pagtatangkang kumbinsihin ang sarili kong maaari na akong mamuhay nang hindi palaging may kailangang iligtas at isipin.

Hindi ko kayang sabihin kay Marty na hindi ko na iyon responsibilidad.

Hindi ko kayang sabihin na malayo ako.

Hindi ko kayang sabihin na may sarili rin akong mga problemang hindi ko pa naaayos.

“Sige, Marty. Pupuntahan ko kayo. Diyan pa rin naman kayo nakatira sa bahay niyo, no? Huwag kang mag-alala. Nandito ako,”
pagpapalakas ko ng loob niya.

“Opo, Tiyo. Salamat po… salamat po talaga.”

Pinutol ko ang tawag at ilang segundo akong nanatiling nakatitig sa cellphone.

Muli na naman akong kailangan. Muli na naman akong babalik sa mundong akala ko’y iniwan ko na.

Napatingin ako sa bahay. Sa bawat sulok nito ay may alaala ni Grace at ng anak kong si Gabby. Sa lumang mesa sa sala. Sa mga larawan sa dingding. Sa kuwartong minsang puno ng iyak, tawanan, at mga bagay na hindi ko na mababawi.

Mahirap umalis sa bahay na ito.

Pero mas mahirap manatili roon habang alam kong may isang batang naghihintay ng tulong.

Bilang tiyo. Bilang parang kapatid ko na rin si Martin. Bilang taong may utang na loob sa pamilya ni Grace.

Tumayo ako at kinuha ang susi ng sasakyan.

“Grace… gabayan mo kami,”
bulong ko bago lumabas ng bahay.
“Subaybayan mo kaming lahat.”

Hindi na ako nag-impake nang maayos. Kumuha lang ako ng ilang damit, wallet, mga gamot, at isang lumang jacket. Bago ko isinara ang pinto, napalingon pa ako sa loob.

Tahimik ang bahay na parang ayaw akong paalisin. Ngunit sa pagkakataong iyon, mas malakas ang tawag ng nakaraan kaysa sa pagod ko ko.

Sumakay ako sa sasakyan at pinaandar ang makina.

Mula Samyonikar, Ibalon Sur, hanggang Bayan ng Carmen, Ibalon Norte, ilang oras ang biyahe. Mahaba ang daan at halos walang ibang sasakyan sa kalsada. Tanging mga ilaw ng poste at mga anino ng puno ang kasama ko sa pagmamaneho.

Habang lumalayo ako sa aming baryo, unti-unting nagbabago ang tanawin sa paligid.

Ang mga punong dati’y nilalakaran namin ni Grace noong bata-bata pa kami ay nanatiling nakatayo sa magkabilang gilid ng daan. May ilan nang tuyot. May iba namang mas malalaki na kaysa sa alaala ko.

Dumaan ako sa maliit na simbahan kung saan kami ikinasal ni Grace. Humina ang takbo ng sasakyan ko.

Sa harap nito, may ilang taong nakaupo sa hagdan. May batang naglalaro sa gilid ng kalsada. May matandang nagwawalis ng tuyong dahon. Normal ang lahat, pero para sa akin, parang may isang bahagi ng lugar na nanatiling nakatigil sa nakaraan.

Parang anumang sandali, lalabas si Grace mula sa pintuan ng simbahan at tatawagin ako sa pangalan ko.

Pinilit kong ibalik ang tingin sa daan. Hindi puwedeng lamunin na naman ako ng alaala.

Hindi ngayong kailangan ako ni Marty.

Pagdating ko sa Carmen, mas lalo kong naramdaman ang bigat sa dibdib ko. Mas tahimik ang lugar kumpara sa Samyonikar. Maraming tindahan ang sarado. Karamihan sa mga bahay ay madilim ang mga bintana. Sa ilang bahagi ng kalsada, halos damo na lamang ang makikita sa gilid.

Ilang taon na rin mula nang huli kong mapuntahan ang bahay ni Martin.

Nang lumiko ako sa kalsadang papunta roon, halos hindi ko na ito nakilala. Dati, maayos at buhay na buhay ang bahay na iyon. May maliit na hardin sa harap na puno ng gulay at bulaklak na inaalagaan ni Martin. May sariwang pintura ang mga dingding. May mga upuang kahoy sa veranda kung saan kami noon umiinom ng kape at nag-uusap tungkol sa pamilya.

Ngayon, parang matagal nang napabayaan.

Kupas ang pintuan at may maliliit na bitak sa kahoy. May butas ang bubong sa bandang likod. Ang bakuran ay puno ng damo, tuyong dahon, lumang bote, at mga sirang kahon. Sa isang sulok ay may mga timba at lalagyan ng tubig na tila matagal nang hindi ginagamit.

Parang walang nagmamalasakit.

Parang unti-unting sumuko ang bahay bago pa man tuluyang sumuko ang may-ari nito.

Ipinark ko ang sasakyan sa harap ng gate.

Ilang segundo akong nakaupo roon, nakahawak pa rin sa manibela. Hindi ko alam kung ano ang makikita ko sa loob. Hindi ko alam kung gaano kalala ang sakit ni Martin. Hindi ko alam kung bakit umabot sa puntong si Marty mismo ang kailangang tumawag sa akin.

Huminga ako nang malalim at bumaba ng sasakyan.

Tahimik ang paligid.

Kinuha ko ang bag ko at lumapit sa pintuan.

Kumatok ako.

Walang sumagot.

Kumatok ako ulit, mas malakas.

“Marty?” tawag ko.

Ilang sandali ang lumipas bago ako nakarinig ng mahinang kalabog mula sa loob. Sinundan iyon ng mabagal na yabag at isang mahinang ubo.

Humawak ako sa doorknob. Malamig ang metal sa aking palad. At bago ko tuluyang binuksan ang pinto, may kung anong kaba ang dumaan sa dibdib ko.

Hindi ko pa alam noon na hindi lang sakit at pagluluksa ang naghihintay sa loob ng bahay na iyon. May panibagong lihim ding unti-unting magigising. At muli na naman akong haharap sa samyo ng punong matagal ko nang kinatatakutan.

Nakapasok ako sa sala nang matigilan ako. Si Martin. Halos hindi ko na siya nakilala.

Payat na payat siya, parang buto na lang ang natitira sa katawan niya. Ang balat niya ay maputla at tuyo, ang mga mata ay malalim na ang uka, at may malaking bukol sa ilong niya na halatang-halata kahit nakatakip ng puting tela. Hindi na siya makatayo nang maayos. Nakahiga na lang siya sa maliit na papag sa sala, ang katawan ay balot ng kumot na puno ng mantsa.

“J-Joe…”
tawag niya nang mahina, ang boses ay garalgal at halos hindi na marinig.
“S-Salamat… salamat sa pagpunta mo, pare…”

Lumapit ako at umupo sa tabi niya sa maliit na upuan. Ang amoy ng gamot ay bumalot sa hangin.

“Martin… ano’ng nangyari sa’yo?”
tanong ko, ang boses ko ay puno ng pag-aalala.

Sa pagkakaalala ko, dalawang taon lang ang tanda niya sa akin. Nasa forty-six na ako ngayon, so bale nasa forty-eight lang siya. Pero kung titingnan, mukha na siyang nasa sisenta anyos.

Tumawa siya nang mapait, isang tawa na parang puno ng pagsisisi.
“May cancer daw ako… Olfactory Neuroblastoma. Sa ilong. May bukol dito,”
sabi niya habang itinuro ang sariling mukha.
“Matagal na. Hindi ko pinansin. Busy sa trabaho, eh. Busy sa pagpupundar para sa kinabukasan ng anak ko. Hanggang sa lumala na… at wala na akong sapat na pera para sa gamot.”

Hinawakan ko ang balikat niya. Sobrang payat niya na. Parang madali na lang siyang mabasag. Hindi katulad noon na halos magkasingkatawan lang kaming dalawa.

“Si Marty? Nasaan ang anak mo?”
tanong ko.

“Nag-iigib ng tubig sa balon,”
sagot niya nang mahina.
“Wala na kaming pera para sa delivery ng tubig. Hindi na rin siya nakakapasok sa school. Napabayaan ko na rin siya… tulad ng lahat.”
sagot niya sa akin na naiiyak.

Tumahimik ako. Naalala ko si Grace na asawa ko… may kapatid si Grace na ang pangalan ay si Julia na namatay din sa panganganak. Hindi tulad sa nangyari sa akin, hindi nailigtas ang bata at si Julia. Sa paglipas ng mga taon, nakapangasawa namang muli si Martin at iyon nga lamang, namatay din sa panganganak ang bagong asawa niyang si Freda. Nabuhay naman si Marty at ngayon nga ay malaki na. Iyon lamang, minsan naiisip ko na parang may sumpa ang pamilya namin. Namamatayan ng asawa sa panganganak.

“Napabayaan mo rin ang sarili mo,”
sabi ko nang mahina.
“Bakit hindi ka agad nagpa-check up?”

Tumawa ulit siya nang mahina, puno ng pait.
“Na-stress ako. May investment kasi akong inilagay ko ang lahat ng pero ko… pero naloko lang ako. Na-scam ako. Nawala lahat ng ipon ko. Tapos nagkasakit pa ako… hindi ko pinansin. Akala ko gagaling din agad. Hanggang sa naging ganito na ako.”

Naaawa ako sa kanya. Dati, malakas si Martin. Dati, siya ang lalaking puno ng buhay at plano para sa pamilya. Ngayon, parang naghihingalo na talaga siya. Parang ilang araw na lang, aalisan na siya ng hininga.

“J-Joe… alagaan mo si Marty kung sakali,”
sabi niya nang mahina, ang mata ay puno ng pagod at takot.
“Wala na akong ibang mapagkakatiwalaan. Ikaw na lang ang natitira sa pamilya niya. Wala na akong ibang kamag-anak. Ipangako mo sa aking aalagaan mo siya. P-Please, Joe. N-Nakikiusap ako. A-Ang anak ko.”
tuluyan na siyang napahagulgol.

Tumango ako, ang luha ko ay tumulo na rin.
“Aalagaan ko siya. Pangako. Huwag kang mag-alala.”

Nakahiga siya roon, ang mga mata niya ay puno ng pagod at sakit. Ako naman ay nakaupo sa tabi niya, ang isip ko ay puno ng tanong.

Bakit ganito ang buhay? Bakit parang lahat ng taong mahal ko ay nahihirapan?

Maya-maya pa, dumating si Marty na may dalang timba ng tubig. Mabigat ito sa maliit niyang katawan. Nang makita niya ako, tumakbo siya at yumakap nang mahigpit sa akin.

“T-Tiyo Joe… s-salamat po sa pagpunta niyo…”
sabi niya habang umiiyak.

Yumakap ako sa kanya nang mahigpit.

Ang batang lalaki na mukhang bata pa rin kahit labing-walo na. Payat, maliit, at ang mukha ay puno ng takot at pagod. Parang kahapon lang nang hawakan ko siya bilang sanggol, nang mamatay ang nanay niya sa panganganak. Ngayon, siya na ang nag-aalaga sa tatay niyang naghihingalo.

“Tiyo… salamat po sa pagpunta niyo,”
ulit niya habang yumakap sa akin nang mahigpit, parang takot na baka mawala ako.

Hinaplos ko ang likod niya, ang katawan niya ay nanginginig.
“Nandito ako, Marty. Hindi ko kayo iiwan. Pangako ko ‘yan.”

Habang yakap-yakap ko siya, biglang may halimuyak na pumasok sa ilong ko.

Matamis.

Mainit.

Nakakahumaling.

Parang kay Gabby.

Parang halimuyak na sumpa ng puno ng Samyonikar.

Napaigtad ako. Bahagyang lumayo ako kay Marty at tinitigan siya nang mabuti. Ang mukha niya ay napakaamo, pawisan, pagod, at takot. Pero ang amoy… ang amoy na ‘yun ay hindi ko maikakaila. Lumalabas ito sa balat niya, sa leeg, sa dibdib, at sa pagitan ng mga hita niya. Amoy na amoy ko.

Hindi… imposible…

“M-Marty… okay ka lang ba?”
tanong ko nang mahina, ang boses ko ay bahagyang nanginginig.

Tumango siya, pero may something sa mata niya na parang may pag-aalinlangan, parang may tinatago sa akin.
“Opo. Okay lang po ako, Tiyo… bakit po?”

Hindi ko na mapigilan ang sarili ko. Hinawakan ko ang balikat niya at tinitigan siya nang mabuti. Ang amoy ay lalong lumakas. Parang hinihila ako palapit. Parang may sariling buhay ang katawan ko na gustong sumunod sa amoy na ‘yun.

Parang kay Gabby noon.

Hindi… hindi si Marty… hindi rin siya…

Ang mundo ko ay biglang umikot. Parang may kung anong puwersa na humihila sa akin pababa, pababa sa singit ko. Ang init ay unti-unting kumakalat sa katawan ko. Unti-unting lumaki ang ahas na nakatago sa ilalim ng pantalon ko.

At sa gitna ng bahay na puno ng sakit, kahirapan, at alaala ng nakaraan…

Alam kong may bagong sumpa na nagsisimula.

Ito ba ang bagong pagsubok sa akin? Malalabanan ko bang muli ang samyo ng pagnanasa? Magpapakasasa ba ako sa kakaibang sarap na hatid nito? O basta na lang ba akong mahuhumaling sa kakaibang halimuyak nito?

Tinitigan ko si Marty. Ang batang lalaki na noon ay sanggol pa lamang. Ngayon, may kakaibang amoy na lumalabas sa katawan niya… ang parehong sumpa na nagbigay ng buhay kay Gabby… at nagwasak sa aking puso ngayon.

Huminga ako nang malalim at hinawakan ang balikat niya nang mahigpit.

“M-Marty… may sasabihin ako sa’yo.”

At sa sandaling iyon, alam kong hindi pa tapos ang kuwento ko. Hindi pa tapos ang sumpa.

Ngunit hindi ko kayang magsinungaling sa sarili ko. May init na unti-unting kumakalat sa katawan ko. Isang pamilyar na reaksyon na pilit kong pinipigilan. Ang puso ko ay bumibilis, at ang paghinga ko ay naging mabigat.

Sa tabi namin, muling umubo si Martin.

Malakas ang unang ubo. Mas malakas ang kasunod. Napalingon kami ni Marty sa kanya nang sabay.

“M-Marty…”
tawag ni Martin habang pilit na bumabangon.

Agad siyang lumapit sa ama niya. Hinawakan niya ang likod nito at inabot ang baso ng tubig.

“Tatay, dahan-dahan po. Heto po ang tubig.”

Tumayo ako sa tabi ng papag.

Sa loob lamang ng ilang segundo, nawala ang atensyon namin sa kakaibang amoy. Mas mahalaga ang paghinga ni Martin. Mas mahalaga ang namumutlang mukha niya at ang kamay niyang nanginginig habang pilit na humahawak sa baso.

Nang humupa ang ubo, sumandal siya sa dingding. Tumingin siya sa akin. Sa mga mata niya, may malinaw na pakiusap.

Hindi pa siya mamamatay ngayon. Alam kong hindi pa. Ngunit alam ko ring hindi na sapat ang ilang araw na pahinga at ilang bote ng gamot para maibalik siya sa dati.

“Joe…”
mahina niyang tawag. Lumapit ako.
“Puwede mo bang dalhin si Marty sa Samyonikar at kupkupin?”

Napatingin ako kay Marty. Hindi siya nagsalita. Nakayuko lamang siya, hawak ang baso ng tubig sa dalawang kamay.

“Hindi ko alam kung gaano pa katagal ang kaya kong ilagi sa mundo,”
pagpapatuloy ni Martin.
“Pero ayokong mag-isa ang kaisa-isa kong anak. Ayokong maiwan siyang walang kasama, walang kakampi, walang magtuturo sa kanya kung paano mabuhay.”

Huminga siya nang mabagal at pinilit ngumiti.
“Hindi pa ako sumusuko, Joe. Huwag kang mag-alala. Pero kailangan kong maging handa. Kailangan ding maging handa ni Marty.”

Tumango ako at naiintindihan ko siya.

“Dadahin ko siya sa amin,”
sabi ko.
“Magpapagamot ka rin. Hindi kita iiwan dito nang basta-basta. Malay mo may himala, hindi ko na siya kailangang dalhin sa amin.”

Tinitigan niya ako nang matagal bago bahagyang tumango.
“Alam kong imposible.”

“Hindi naman naging madali ang kahit ano sa atin. Imposible pero huwag kang mawalan ng pag-asa. May awa ang Diyos,,”
sagot ko.

Napangiti siya, ngunit agad ding napapikit nang sumakit ang katawan niya. Lumapit si Marty sa kanyang ama at hinawakan ang kamay nito. Sa gitna ng pagod at takot, magkahawak sila na parang iyon na lang ang natitirang matibay sa kanilang mundo.

Pinagmasdan ko silang mag-ama. Dalawang taong naiwan sa isang bahay na unti-unting gumuho. At sa likod ng awa ko, naroon pa rin ang kakaibang amoy.

Mahina na ngayon, ngunit hindi basta-basta nawawala.

Nakakapit sa hangin.

Nakakapit sa alaala ko.

Nakakapit sa isang tanong na ayaw kong sagutin.

Bakit si Marty?

At bakit ngayon?

Tumayo ako at lumapit sa bintana. Sa labas, nakatayo ang tuyong puno ng mangga sa gilid ng bakuran. Sa likod nito, unti-unting lumulubog ang araw.

Hindi ko alam kung ano ang naghihintay sa amin sa Samyonikar. Hindi ko alam kung anong lihim ang itinago ni Martin kay Marty.

At lalong hindi ko alam kung paano ko lalabanan ang amoy na iyon kung lalo pa itong lalakas.

Ngunit may isang bagay akong sigurado.

Hindi ko hahayaang mag-isa si Marty. Hindi ko hahayaang tuluyang mawala si Martin nang hindi siya nakakampante sa kanyang anak.

At kahit anong sumpa pa ang nakatali sa punong iyon, haharapin ko ito. Hindi na ako basta-basta papalupig. Hindi ako papatalo sa kakaibang amoy na iyon. Tama na ang maling nagawa ko noon sa sarili kong anak.

Para sa pamilya ni Grace.

Para kay Martin.

Para kay Marty.

At para sa pangakong binitiwan ko sa isang ama na hindi pa handang mamatay.

Kabanata 2

Kabanata 2

Questions

Marty’s POV

Bago ko binuksan ang pinto, ilang segundo muna akong nanatiling nakatayo sa likod nito.

Nakapatong ang kamay ko sa doorknob, pero hindi ko agad ito maiikot. Malamig ang metal sa palad ko. May manipis na pawis sa mga daliri ko kahit hindi naman ganoon kainit sa loob ng bahay.

Sa kabilang kuwarto naman, naroon si Tiyo Joe.

Hindi ko alam kung bakit parang biglang bumalik ang lahat ng alaala ko noong bata pa ako. Ang bahay na ito. Ang boses ni Tatay. Ang amoy ng bagong lutong pagkain. Ang mga panahong hindi ko kailangang magbilang ng gamot, bayarin, at natitirang pera sa pitaka.

Ngayon, bawat araw ay parang palapit nang palapit sa isang bagay na ayaw kong isipin.

Mula sa sala, narinig ko ang mahinang paghinga ni Tatay. Sinundan iyon ng tuyong ubo na pilit niyang pinipigilan.

“Tatay?”
tawag ko.

Walang sagot.

Narinig ko na lamang ang mahinang pagkilos ng kumot at ilang sandaling katahimikan. Alam kong gising siya. Alam kong ayaw niyang marinig ko ang hirap ng paghinga niya.

Ganoon na siya nitong mga nakaraang buwan at linggo.

Kapag nararamdaman niyang pinagmamasdan ko siya, pilit siyang bumabangon. Kapag nakikita niyang nag-aalala ako, pinipilit niyang ngumiti. Kapag nagtatanong ako kung masakit ba, lagi niyang sinasabing kaya pa niya.

Pero hindi na ako bata.

Alam kong hindi na siya gumagaling.

Alam kong ang bawat umaga na nakikita ko siyang gising ay isang bagay na dapat kong ipagpasalamat, hindi isang garantiya na makikita ko pa siya kinabukasan.

“Marty?”
tawag ng lalaki sa taas. Boses ni Tiyo Joe.

Mababaw ang naging paghinga ko.

Matagal ko nang hindi naririnig ang boses niyang iyon nang ganoon kalapit. Sa alaala ko, malalim at matatag ito. Boses ng isang taong palaging may sagot, kahit gaano kalaki ang problema.

Ilang taon na rin mula nang huli ko siyang makita.

Ngayon, ako ang tumawag sa kanya dahil wala na akong ibang maisip. Ibinaba ko ang tingin ko sa sarili kong damit. Basa ang laylayan ng lumang shirt ko dahil sa pag-iigib kanina. May putik sa aking paa. Magulo ang buhok ko. Hindi ko man lang naisip na mag-ayos bago siya harapin kanina.

Pero wala na akong panahon para mahiya.

Kailangan ko siya.

At higit sa lahat, kailangan siya ni Tatay.

Dahan-dahan akong pumanik sa hagdan para magtanong kung may kailangan ba siya.

Labing-isang taong gulang ako nang una kong itanong kay Tatay kung nasaan ang nanay ko. Galing ako sa paaralan noon. Mainit ang araw at halos dumikit na sa balat ko ang uniform ko dahil sa pawis. May putik ang laylayan ng shorts ko dahil umulan nang malakas noong uwian, at mabigat ang bag ko sa balikat dahil puno iyon ng mga libro.

Pero hindi ang bigat ng bag ang dahilan kung bakit mabigat ang pakiramdam ko.

Naririnig ko pa rin ang mga sinabi ng mga kaklase ko. Paulit-ulit iyon sa aking pandinig na parang sirang plaka.

“Wala ka talagang nanay?”

“Baka iniwan ka.”

“Baka ayaw sa’yo.”

“Baka hindi ka niya anak talaga.”

Noong una, hindi ko sila pinapansin. Sanay na akong may nagtatanong tungkol sa nanay ko. Simula nang magsimula akong pumasok, palaging may isang batang nakakapansin na walang nagsusundong nanay sa akin tuwing uwian.

Kapag tinatanong nila kung nasaan siya, palaging sinasabi ni Tatay na wala na siya. Hindi ko naman talaga naiintindihan noon ang ibig sabihin ng wala na.

Akala ko, baka nasa ibang lugar lang siya.

Akala ko, baka nagtatrabaho siya sa malayo.

Akala ko, baka isang araw ay bigla siyang dumating sa gate ng paaralan at tatawagin ako sa pangalan ko.

Pero noong araw na iyon, may isang kaklase akong tumawa at sinabing baka ayaw sa akin ng nanay ko.

Doon ako nasaktan.

Hindi dahil naniwala ako agad.

Nasaktan ako dahil hindi ko alam kung totoo ba iyon o hindi.

Pagdating ko sa bahay, nadatnan ko si Tatay sa kusina. Naghihiwa siya ng malunggay at kamatis para sa hapunan. Nakabukas ang bintana, kaya pumapasok ang hangin at kasabay nito ang amoy ng mga halaman sa hardin.

Maayos pa ang bahay namin noon.

May bagong pintura ang dingding. Malinis ang mga kurtina. May mga bulaklak sa paso sa tabi ng bintana. Sa refrigerator, may litrato ko habang hawak ang unang medalya na nakuha ko sa school.

Pagkakita sa akin ni Tatay, agad siyang ngumiti.

“O, bakit parang ang tahimik ng anak ko?”

tanong niya.

Hindi ako sumagot. Ibinaba ko ang bag ko sa sahig at umupo sa silya. Nakayuko ako habang pinagmamasdan ang mga kamay kong may bahid ng putik.

Napansin niya agad ang pagbabago sa akin.

“May nangyari ba sa school?”

tanong niya, umiling ako agad.
“Marty.”

Sandali akong nag-isip bago ko siya tiningnan.

“May tanong po ako.”

Inilapag niya ang kutsilyo sa mesa.

“Marami kang puwedeng itanong sa Tatay mo. Ano ba ang gumugulo sa isip mo, anak?”

tanong niya sa akin.

“Nasaan po si Nanay?”

kuryoso kong tanong. Hindi naman kasi pala-kuwento si tatay sa akin.

Hindi siya agad sumagot. Nawala ang ngiti sa mukha niya, ngunit hindi siya nagalit. Naupo siya sa silyang katabi ko at ipinatong ang kamay niya sa mesa, malapit sa kamay ko.

“Malaki ka na nga talaga. Bakit mo naman natanong iyan?”

tanong niya sa akin.

“May nang-bully po kasi sa akin.”

pag-amin ko.

“Ano’ng sinabi nila?”

“Tinanong nila ako kung bakit wala akong nanay.”

Pinisil ko ang mga daliri ko.
“Sabi nila, baka iniwan daw ako ni Nanay. Sabi nila, baka ayaw niya sa akin.”

Agad umiling si Tatay para pabulaanan iyon.
“Hindi ka iniwan ng nanay mo.”

“Kung hindi po niya ako iniwan, nasaan po siya?”

inosente kong tanong.

Muli siyang natahimik.

Sa unang pagkakataon, nakita kong nahirapan siyang tumingin sa akin. Para bang may sagot siyang matagal nang itinatago, ngunit natatakot siyang masaktan ako kapag sinabi niya iyon. Lumipat siya sa tabi ko at hinawakan ang kamay ko. Huminga pa siya nang malalim bago nagsalita.

“Namayapa na ang nanay mo noong ipinanganak ka.”

Hindi ko agad naintindihan iyon.
”Namayapa po?”

“Pumanaw siya. Namatay siya.”

“Bakit po?”

Huminga siya nang malalim.
“Nahirapan siya sa panganganak. Sinubukan ng mga doktor na iligtas siya, pero hindi nila nagawa.”

“Nasaan po ako noon?”

“Naroon ka rin. Nailigtas ka nila.”

paliwanag niya.

“Ako po ang dahilan kung bakit namatay si Nanay?”

“Marty.”

Madiin ang pagkakasabi niya sa pangalan ko.
“Hindi mo kasalanan ang nangyari.”

“Pero kung hindi po ako ipinanganak…”

“Hindi mo kasalanan ang ipinanganak ka,”

nanginginig ang boses niya. Hindi ko pa siya nakitang ganoon noon.
“Minahal ka ng Mama mo bago ka pa niya makita. Hinintay ka niyang ipagkaloob ng Diyos. Pinagdasal ka niya. Kung may isang bagay siyang ayaw mong isipin, iyon ay ang paniwalaang kasalanan mo ang lahat.”

Hindi ko napigilan ang pag-iyak.

Hinila niya ako palapit at niyakap. Matagal niya akong hindi binitiwan. Habang nakasandal ako sa dibdib niya, naririnig ko ang mabagal niyang tibok ng puso.

“May litrato po ba siya?”

tanong ko sa wakas.

Tumango siya. Tumayo siya at pumunta sa lumang kabinet sa sala. Kumuha siya ng maliit na kahon na nakatago sa ilalim ng ilang damit. Nang bumalik siya, inilapag niya iyon sa mesa.

Sa loob ay may mga litrato, lumang sulat, at isang puting panyo na maingat na nakatiklop.

Ipinakita niya sa akin ang isang litrato.

Isang babae ang nakangiti sa harap ng camera. Mahaba ang buhok niya at may maliit na nunal sa gilid ng labi. Hindi siya mukhang malungkot. Sa halip, parang may alam siyang magandang bagay na hindi niya kailangang sabihin.

“Iyan si Nanay mo,”

sabi ni Tatay.

“Maganda po siya.”

pagpuri ko.

“Maganda. At matapang.”

“Kamukha ko po ba siya?”

tanong ko.

“Sa ngiti.”

sagot niya naman habang napapangiti na rin, para bang may naalala siya.

“May kapatid po ba akong namatay?”

tanong kong muli.

Hindi siya agad sumagot.

Napahinga siya muli nang malalim bago nagsalita.
“May nauna akong naging asawa bago ang nanay mo. Namatay din siya sa panganganak kasama ang kuya mo sana. Pareho silang namatay.”

Napatingin ako sa litrato.

Hindi ko alam kung bakit sumikip ang dibdib ko. Hindi ko man kilala ang sanggol na iyon, pakiramdam ko ay may bahagi ng buhay ko na nawala bago pa ako magkaroon ng pagkakataong makita iyon.

Ilang minuto kaming tahimik.

Pagkatapos, naalala ko ang isa pang tanong na matagal ko nang kinikimkim.

“Tay…”

“O?”

“Bakit po iba ang ari ko sa ari ng ibang bata?”

tanong ko.

Biglang naging tahimik ang buong kusina. Hindi siya nagalit. Hindi rin siya umiwas. Ngunit alam kong matagal na niyang hinihintay ang tanong na iyon.

“May nagsabi ba sa’yo sa school?”

tanong niya.

“Hindi po nila nakita. Pero minsan po, naliligo kami sa bahay nina Carlo. Nakita ko po sila. Pare-pareho sila. Ako lang po ang iba.”

paliwanag ko.

Tumayo siya at isinara ang bintana. Pagkatapos, tiningnan niya ang pintuan upang matiyak na walang ibang makakarinig. Bumalik siya sa harap ko at lumuhod para magpantay ang mga mata namin.

“Wala kang sakit,”

sabi niya bago pa man ako makapagtanong.
“At hindi rin ibig sabihin na may mali sa’yo.”

“Pero bakit po dalawa ang ari ko? May putotoy po ako s-saka… saka ‘yung sa pambabae,”

paliwanag ko pa.

“May mga taong ipinapanganak na hindi eksaktong katulad ng karaniwang katawan ng lalaki o babae. Ganoon ang katawan mo.”

paliwanag niya.
“May maliit na bukana ka sa ibaba at may maliit na ari ng lalaki sa itaas. Kapag umiihi ka, sa bukana sa ibaba dumadaan ang ihi mo.”

“Puwede po bang mawala ang isa sa ari ko?”

“Hindi ko alam. Hindi rin sigurado ang mga doktor kung paano magbabago ang katawan mo habang lumalaki ka.”

sagot niya sa akin.

“May sakit po ba ako?”

“Wala.”

“Mamamatay din po ba ako?”

Agad niyang hinawakan ang mga balikat ko.
“Hindi ka mamamatay dahil lamang iba ang katawan mo.”

“Bakit po ako ganito?”

“Hindi ko alam ang sagot.”

“Hindi po ba sinabi ng mga doktor?”

“Sinabi nila na lalaki ka. Mas mataas ang male hormones mo, kaya iyon ang itinuring nilang kasarian mo nang isilang ka.”

sagot niya.

“Lalaki pa rin po ako?”

paninigurado ko.

“Oo,”

sagot niya.
“Kung ganoon ang pagkakakilala mo sa sarili mo, lalaki ka. Tanggap kita kung ano ka man, anak.”

“Pero paano po kung makita ng iba ang dalawa kong ari?”

“Hindi kailangang makita ng iba.”

“Bakit po?”

pangungulit ko.

“Dahil hindi lahat ng tao ay marunong rumespeto sa hindi nila naiintindihan. May ilan na pagtatawanan ka. May ilan na gagamitin ang sikreto mo para saktan ka. May ilan ding iisipin na may karapatan silang hawakan ka.”

paliwanag niya, hindi pa masyadong maintindihan ng inosente kong isipan.

“Walang dapat makakita ng ari mo,”

pagpapatuloy niya.
“Ikaw ang may kontrol sa katawan mo. Kung kailangan kang suriin ng doktor, dapat ipaliwanag muna sa’yo kung ano ang gagawin. Kung may humawak sa’yo nang walang pahintulot, sabihin mo agad sa akin.”

“Pati po kayo?”

“Pati ako.”

Napakunot ang noo ko.
“Bakit pati kayo?”

“Dahil ang katawan mo ay sa’yo. Hindi dahil tatay mo ako, puwede ko nang gawin ang kahit ano sa’yo. Dapat nagtatanong muna ako. Dapat komportable ka.”

sagot niya, namamangha ako sa sinasabi ni Tatay.

Hindi ko pa lubusang naiintindihan ang lahat ng sinasabi niya noon, ngunit tumatak sa isip ko ang isang bagay.

Ang katawan ko ay sa akin.

“Hindi po ako weird?”

“Hindi.”

“Hindi po ako halimaw? Hindi po ba ako abnormal?”

Biglang nagbago ang mukha niya. Hinawakan niya ang pisngi ko gamit ang dalawang kamay.
“Huwag na huwag mong tatawagin ang sarili mo niyan.”

“Pero kakaiba po ako.”

“Ang pagiging kakaiba ay hindi masama.”

“Ganoon po ba ang sinasabi ng mga tatay sa anak nila?”

“Hindi ko alam,”

sabi niya, bahagyang ngumiti
. “Pero iyon ang totoo.”

Mula noon, mas naging maingat si Tatay sa akin. Tinuruan niya akong magsara ng pinto kapag nagpapalit ng damit. Ipinaalala niyang hindi kailangang sagutin ang lahat ng tanong ng ibang tao. Kapag may nagsasalita nang hindi maganda tungkol sa katawan ko, hindi niya ako pinapagalitan. Siya ang humaharap sa problema.

Hindi niya pinaramdam na may mali sa akin. Sa halip, lagi niyang sinasabi na masuwerte siya dahil ako ang naging anak niya.

Noong maayos pa ang negosyo niya, madalas niya akong isama sa maliit niyang opisina. May mga kahon ng produkto sa likod, mga resibo sa ibabaw ng mesa, at isang lumang electric fan na maingay kapag umiikot.

“Alam mo bang lucky charm kita?”

tanong niya minsan habang nagbibilang ng pera.

“Bakit naman po?”

tanong ko.

“Simula nang dumating ka, gumanda ang negosyo natin. Kaya mahal na mahal kita, anak eh.”

sagot niya.

“Baka masipag lang po kayo.”

katwiran ko.

“Hindi. Ikaw ang suwerte ko, anak.”

“Paano po naging suwerte?”

Huminto siya sa ginagawa niya at tumingin sa akin.
“Kapag nakikita kita, naaalala kong may dahilan para magtrabaho ako at mas lalo pang magsikap.”

Dahil doon, naging spoiled ako sa mabuting paraan.

Kapag may gusto akong libro, binibili niya. Kapag kailangan ko ng bagong sapatos, naghahanap siya ng pinakamaganda dahil deserve ko raw. Kapag may school project ako, kahit pagod siya, tinutulungan niya ako.

Minsan, kapag may sakit ako, hindi siya pumapasok sa trabaho.

“Paano po ang negosyo?”

“Hindi mawawala ang negosyo.”

“Pero baka mawalan kayo ng kikitain.”

“Mas mahalaga ang anak ko kaysa sa pera.”

Noon ko unang naisip na hindi lahat ng bata ay may tatay na ganoon. Hindi kami mayaman, pero maginhawa ang buhay namin.

May pagkain kami sa mesa. May malinis na damit. May sapat na pera para sa mga pangangailangan at pag-aaral. May mga panahong nakakapagbakasyon kami sa kabilang bayan at ibang bansa. Kapag may dagdag na kita ang negosyo, lagi niyang sinasabing para sa kinabukasan ko iyon.

Ngunit nagbago ang lahat habang lumalaki ako.

Nagsimula sa mga tawag sa telepono. May mga gabing mahaba siyang nakikipag-usap sa veranda. Minsan, malakas ang boses niya. Minsan naman, halos pabulong na lamang.

May mga araw na hindi siya kumakain. May mga linggong hindi na siya bumibili ng bagong gamit para sa bahay. Kapag tinatanong ko siya kung may problema, ngumingiti lamang siya.

“Pagod lang ako.”

“May problema po ba sa negosyo?”

inosente kong tanong,

“May inaayos lang si Tatay.”

“Malaki po ba?”

“Hindi. Maaayos din iyon. Syempre, magaling si Tatay.”

Pero hindi na naayos.

Unti-unting nagsara ang ilang bahagi ng negosyo. Naantala ang bayad sa mga supplier. May mga taong pumupunta sa bahay at naghahanap sa kanya. Sa una, hindi ko naiintindihan kung bakit nagbabago ang mukha niya tuwing may kumakatok.

Pagkatapos, nagsimula siyang mangutang.

May investment daw siyang inilagay na makatutulong sana sa paglawak ng negosyo. Ipinangako sa kanya na malaki ang kikitain. Ngunit nawala ang pera. Kasunod noon, dumating ang mga bayarin. At bago pa siya tuluyang makabawi, nagsimula na rin siyang magkasakit.

Hindi pa rin niya sinabi agad sa akin ang lahat. Mas pinili niyang itago ang sakit kaysa takutin ako.

Kabanata 3

Kabanata 3

Sole

Marty’s POV

Labindalawang taong gulang ako nang una kong makita si Tiyo Joe sa bahay namin kasama si Gabby na anak niya. Iyon ang unang alaala ko sa kanya.

Nasa sala ako noon at nagbabasa nang marinig ko ang tunog ng sasakyan sa labas. Bumukas ang gate at ilang sandali pa ay narinig ko ang mga yabag sa sementadong daanan.

“Marty!”

tawag ni Tatay mula sa kusina.
“May bisita tayo.”

Lumabas ako ng kuwarto. At doon ko siya nakita.

Si Tiyo Joe.

Mas malinaw pa rin sa akin ang unang impresyon ko sa kanya kaysa sa ibang bahagi ng araw na iyon. Hindi dahil kakaiba ang itsura niya, kundi dahil may lakas sa kilos niya na hindi ko madalas makita sa ibang lalaki.

Malapad ang mga balikat niya. Matibay ang mga braso. Maayos siyang tumayo kahit simple lamang ang suot niyang damit. Hindi siya mukhang taong madaling mataranta.

Sakto lamang ang katawan ni Tatay noon. Hindi siya mahina, pero hindi rin siya katulad ni Tiyo Joe na parang laging handang humarap sa problema.

Namangha ako sa kanya.

Gusto kong maging ganoon din paglaki.

Hindi lamang dahil sa katawan niya. Gusto kong magkaroon ng kumpiyansa. Gusto kong hindi matakot sa mga taong nananakit sa akin. Gusto kong maging taong kayang protektahan ang mga mahal niya.

Pero may isa pang bagay na hindi ko maipaliwanag noon.

Mas napapansin ko ang mga lalaki kaysa sa mga babae. Kapag may lalaking matangkad o malakas, mas matagal akong napapatingin. Kapag may lalaking mabait at maalaga, mas madali akong nahihiya. Hindi ko alam kung paghanga lang ba iyon o may ibang tawag ang pakiramdam.

Bata pa ako noon. Hindi ko pa alam kung ano ang ibig sabihin ng pagiging attracted sa isang tao. Ang alam ko lamang, mas mabilis ang tibok ng puso ko kapag kausap ko ang ilang lalaki kaysa kapag kausap ko ang mga babaeng kaklase ko.

At nang yumuko si Tiyo Joe upang kausapin ako, hindi ko alam kung bakit bigla akong nahiya.

“Si Marty na ‘to?”

tanong niya sa tatay ko.

“Oo, ang laki na no?”

sagot ni Tatay.

Lumapit siya sa akin.
“Malaki ka na, ah. Parang dati lang, buhat-buhat kita noong baby ka pa lang.”

Hindi ko alam kung ano ang sasabihin ko kaya tumango lamang ako.

“Kamusta ang school?”

tanong niya sa akin.

“Okay lang po.”

sagot ko naman.

“Mahilig ka pa rin magbasa?”

“Opo.”

“Maganda iyan. Maraming matututunan sa pagbabasa. Kaya tingnan mo, matalinong bata ka base sa kuwento ng tatay mo,”

puri niya sa akin na ikinapula ng mukha ko.

Mula sa likod niya, sumilip naman ang isang bata, si Gabby.

“Hi,”

bati niya.

“Hi.”

Mabait ang ngiti niya. Tahimik siya at mahigpit na nakahawak sa kamay ni Tiyo Joe. Naisip ko noon na parang napakalapit nilang dalawa.

Naupo kami sa sala habang nag-uusap ang matatanda. Pinag-usapan nila ang negosyo ni Tatay, ang mga gastusin, at ang mga kailangang ayusin sa bahay. Hindi ko naintindihan ang lahat, pero napansin ko kung paano tumingin si Tiyo Joe kay Tatay.

May pag-aalala sa mga mata niya.

Hindi siya dumating para lamang mamasyal. Dumating siya dahil may malasakit siya sa pamilya namin. Doon ko unang naisip na baka ganoon ang ibig sabihin ng pagiging malakas. Hindi iyong hindi umiiyak. Hindi iyong hindi natatakot. Kundi iyong pumupunta pa rin kahit alam mong may mabigat kang makikita.

“Tiyo?”

Napabalik ako sa kasalukuyan. Nasa likod na ako ng pinto ng kuwarto na ibinigay ko kay Tiyo. Naroon si Tiyo Joe at naghihintay.

“Buksan mo, Marty. Nandito ako.”

Sumilip ako kay Tatay mula sa itaas. Nakahiga siya sa papag, maputla at halos walang lakas. Ngunit nang marinig niya ang boses ni Tiyo Joe, bahagya siyang tumango.

“Asikasuhin mo tiyo mo,”
sabi niya.

Dahan-dahan kong binuksan ang pinto.

Nakita ko si Tiyo Joe na may dalang bag at nakasuot ng hapit na jacket para sa kanyang maskuladong katawan. Mas matanda na siya ngayon kaysa sa alaala ko, ngunit naroon pa rin ang matibay niyang tindig. Mas marami lamang siyang pagod sa mga mata at halata ko iyon.

“Marty,”
sabi niya.

Hindi ko na napigilan ang sarili ko. Lumapit ako at yumakap sa kanya nang mahigpit.

“T-Tiyo Joe… s-salamat po sa pagpunta niyo…”

Ipinatong niya ang kamay niya sa likod ko.
“Nandito ako, Marty. Hindi ko kayo iiwan. Pangako ko ‘yan.”

Sa unang pagkakataon matapos ang maraming buwan, nakaramdam ako ng kaunting ginhawa.

Hindi dahil alam kong maaayos niya ang lahat.

Hindi dahil biglang gagaling si Tatay.

Kundi dahil may isang taong dumating nang tawagin ko siya.

Habang nakayakap ako kay Tiyo Joe, may kakaibang amoy na unti-unting pumasok sa hangin. Noong una, inakala kong galing iyon sa pawis ko matapos mag-igib. Ngunit iba ang amoy. Matamis. Mainit. Mabigat sa ilong.

Parang may bulaklak na namumulaklak sa loob ng isang saradong silid. Bahagyang humigpit ang hawak ni Tiyo Joe sa balikat ko.

Hindi ko alam kung napansin niya ang amoy.

Hindi ko rin alam kung bakit biglang nanlamig ang katawan ko.

Sa baba, nagsimulang umubo si Tatay. Agad akong bumitaw kay Tiyo Joe at bumaba para kay tatay.

“Tatay!”

Inabot ko ang baso ng tubig at inalalayan siyang makainom. Matagal bago humupa ang ubo. Nang alisin niya ang kamay sa bibig niya, nakita ko ang bahid ng dugo sa panyo.

Napatingin si Tiyo Joe doon. Walang sinabi ang kahit sino sa amin. Ngunit sa mga mata niya, nakita ko ang parehong bagay na matagal ko nang nakikita sa mga mata ni Tatay.

Takot.

“Joe, pare,”
sabi ni Tatay nang mahina.

Lumapit si Tiyo Joe sa papag.
“Ano iyon?”

“Ikaw na ang bahala sa anak ko, ah. Tatanawin ko ito nang malaki sa’yo.
Nararamdaman ko, malapit na akong mawala,” sabi ni Tatay, napaiyak ako sa sinabi niya.

“T-Tay,”
nanginginig kong tawag sa kanya.

Nanginginig ang mga kamay niya nang abutin niya ang kamay ko.
“Anak, mahal na mahal kita.”

“Tatay, huwag po kayong magsalita na parang nagpapaalam kayo.”
saway ko sa kanya.

“Hindi ako nagpapaalam.”
katwiran niya.
“Pero gusto kong marinig mo ito habang kaya ko pang sabihin. Ayokong pagsisihan na hindi ko man lang nasabi kung gaano kita kamahal, anak.”

Napaluha ako. Hinawakan ko ang kamay niya nang mahigpit.
“Hindi ko po alam ang gagawin ko kung wala kayo.”

“Kayanin mo anak. Alam kong hindi madali,”
sagot niya.
“Pero iyon ang gusto ko para sa’yo. Hanapin mo ang kasiyahan na ipinagkait ko sa’yo. Mabuhay ka nang maligaya, anak. Doon ako mapapanatag.”
dagdag niya, tahimik na lang akong napaiyak.

Sa tabi namin, tahimik si Tiyo Joe. Nakayuko siya at nakahawak sa magkabilang kamay niya, tila pilit pinipigilan ang sariling emosyon.

Sa sandaling iyon, hindi ko alam kung bakit muling bumalik ang kakaibang amoy sa paligid.

Mas mahina ito kaysa kanina, ngunit naroon pa rin. Nakakapit sa hangin, sa damit ko, at sa pagitan ng paghinga namin.

Napatingin ako kay Tiyo Joe. Nakatingin din siya sa akin. Saglit na nagtagpo ang mga mata namin, at nakita ko ang pagbabago sa mukha niya. Hindi iyon simpleng pagtataka. Hindi rin iyon pag-aalala lamang.

Parang may naamoy siyang pamilyar. Parang may alaala siyang biglang bumalik. Ngunit bago pa siya makapagsalita, muli na namang umubo si Tatay.

Agad kaming napalingon sa kanya. Nawala ang lahat ng ibang bagay sa isip ko.

Ang amoy.

Ang tingin ni Tiyo Joe.

Ang kaba sa dibdib ko.

Ang tanging mahalaga ay ang ama kong pilit humihinga habang hawak ko ang kamay niya.

At kahit hindi ko pa alam, may isa na namang lihim na unti-unting nagigising sa katawan ko.

Isang lihim na hindi ko kayang ipaliwanag.

Isang lihim na matagal nang naghihintay. At sa pagdating ni Tiyo Joe, nagsimula na itong lumabas sa hangin.

Nang makatulog si Tatay, hindi agad gumalaw si Tiyo Joe mula sa tabi ng papag. Nanatili siyang nakaupo roon at pinagmamasdan ang bawat paghinga nito. Hindi malalim ang tulog ni Tatay. Paminsan-minsan ay kumikilos ang dibdib niya nang mabigat, at kapag napuputol ang paghinga niya, napapatingin agad si Tiyo Joe na para bang handa siyang bumangon sa anumang oras. Naka-facemask na rin siya ngayon.

Napansin ko iyon mula nang buksan ko ang pinto, ngunit ngayon ko lamang napagtuunan ng pansin. Itim ang facemask at halos nakatakip ang buong ibabang bahagi ng mukha niya. Tanging ang mga mata niya lamang ang malinaw kong nakikita. May pagod sa mga iyon, ngunit hindi nawala ang pag-aalala.

Hindi ko alam kung bakit kailangan pa rin niyang magsuot noon sa loob ng bahay. Hindi naman na maalikabok ang paligid. Hindi rin malamig ang hangin. Ngunit hindi ko siya tinanong agad. Mula nang dumating siya, parang palagi siyang nag-iingat sa bawat galaw niya kapag malapit sa akin.

Nang una niya akong yakapin, bahagya siyang nanigas bago niya ipinatong ang kamay sa likod ko. Hindi niya ako itinulak, pero hindi rin niya ako niyakap nang buong higpit. Nang maupo kami sa sala, pinili niyang manatili sa kabilang bahagi ng silid. Kapag may inaabot siya sa akin, sinisigurado niyang hindi nagkakadikit ang aming mga kamay.

Dati, hindi ko iyon napapansin sa mga tao sa paligid ko. Ngayon, sanay na akong magbasa ng kilos ng ibang tao. Sanay akong obserbahan kung sino ang naiilang, sino ang nagtataka, at sino ang may ibang iniisip kapag nararamdaman nila ang amoy mula sa katawan ko.

Naupo ako sa sahig malapit sa papag habang si Tiyo Joe ay nasa lumang silyang kahoy sa tabi ng bintana. Sa pagitan namin ay may maliit na mesa na puno ng bote ng gamot, resibo, baso ng tubig, at isang lumang lalagyan ng biskwit na ginawa naming kahon ng mga reseta.

Tahimik ang buong bahay. Tanging ingay ng electric fan, buhos ng ulan, kuliglig sa labas, at mabigat na paghinga ni Tatay ang maririnig. May tumutulong tubig mula sa bubong sa kusina na ilang beses ko nang balak ayusin, ngunit palagi kong ipinagpapaliban dahil mas kailangan kong unahin ang gamot at pagkain. Kaya naglagay na lang ako ng timba pangsalo sa tubig-ulan.

“Gusto mo bang kumain?”
tanong ni Tiyo Joe.

Umiling ako.
“Hindi pa po ako gutom.”

“Sigurado ka?”

“Opo.”

Muli niyang tiningnan ang mukha ko.
“Kailan ka huling kumain?”

Hindi ako agad sumagot. Sa totoo lang, hindi ko na maalala. Kaninang umaga yata, bago ako pumunta sa balon. Kaunting pandesal lamang at kape. Pagkatapos noon, naging abala ako sa pag-aalaga kay Tatay at sa paghahanap ng paraan para mabawasan ang mga bayarin sa bahay.

“Kanina pa po,”
sagot ko na lamang.

“Kailan ‘yang kanina mo?”

“U-Umaga p-po.”
sagot ko, napatingin sa orasan. Gabi na pala.

Bahagya siyang napailing.
“Pareho kayo ng tatay mo. Kapag may problema, nakakalimutang kumain.”

Napangiti ako nang kaunti.
“Ganoon po ba siya dati?”

“Mas malala pa. Noong bata-bata pa kami, kayang-kaya niyang magtrabaho buong araw tapos sasabihin niyang hindi siya pagod. Kapag pinauwi namin, sasabihin niyang may kailangan pa siyang tapusin. Kapag pinilit naming kumain, sasabihin niyang mamaya na.”
kuwento niya.

“Hindi na po siya ganoon ngayon.”
sabi ko naman.

Nawala ang bahagyang ngiti sa mukha niya.
“Alam ko.”

Napatingin ako kay Tatay. Kahit natutulog siya, kita ko ang pagod sa mukha niya. Maraming nagbago sa kanya nitong mga nakaraang buwan. Dati, kahit may sakit siya, pinipilit pa rin niyang magbiro. Ngayon, madalas ay wala na siyang lakas magsalita. Kapag bumabangon siya, kailangan niya ng sandalan. Kapag naglalakad siya, kailangan niyang kumapit sa dingding.

“Matagal na po ba kayong magkakilala?”
tanong ko upang maalis ang bigat ng katahimikan.

“Matagal na,”
sagot ni Tiyo Joe.
“Bata-bata pa kami. Magkakilala na kami bago pa kami makapag-asawa. Naging asawa niya ang kapatid ng asawa ko. Iyon ang unang asawa niya, hindi pa niya nakikilala ang nanay mo.”

“Close po talaga kayo ni Tatay?”
tanong ko.

“Hindi kami palaging nagkikita, pero oo. May mga taong kahit matagal mong hindi makita, hindi nagiging malayo ang loob mo.”
paliwanag niya.

Napatingin ako sa kanya. May kakaibang lambot ang boses niya nang banggitin iyon. Hindi siya nagsasalita tungkol kay Tatay na parang simpleng bayaw lamang niya noon. Para sa kanya, kapatid ang turing niya kay Tatay.

“Alam mo bang ang buo kong pangalan ko ay Joe Martin?” t
anong niya pagkaraan ng ilang sandali.
“Joe ang first name ko. Martin ang second name ko.”

“Kapangalan po kayo ni Tatay.”
sagot ko.

“Oo. Kaya close kami talaga kahit wala nang nagdudugtong sa amin. Kahit hindi naman kami magkamag-anak sa dugo.”
wika niya.

Hindi ko alam kung bakit napagaan niyon ang pakiramdam ko. Marahil dahil buong buhay ko ay pakiramdam ko ay napuputol ang mga koneksiyon ko sa ibang tao. Wala akong nanay na nakasama. Malayo ang mga kamag-anak. Si Tatay lamang ang palagi kong kasama, at ngayon ay unti-unti rin siyang nawawala sa harap ko.

Ngunit ayon kay Tiyo Joe, hindi kailangang dugo lamang ang dahilan para manatili ang isang tao.

“Si Tiya Grace po ang nagdudugtong sa inyo?”
tanong ko.

“Oo. Si Grace ang kapatid ni Julia na dating asawa ng tatay mo.”

“Hindi ko po masyadong naaalala si Tiya Grace.”
sagot ko.

“Wala ka pa noong namatay sa panganganak ang Tiya Grace mo. Pero alam mo ba, palagi kang kinukuwento sa akin ng tatay mo tuwing tumatawag siya sa akin. Proud na proud siya sa’yo bilang anak. Na tahimik ka raw, pero matalino. Na kapag may gusto kang malaman, hindi ka titigil hangga’t hindi mo naiintindihan.”
kuwento niya.

Napayuko ako.
“Hindi po ako ganoon katalino.”

“Baka hindi mo lang napapansin.”
ani niya.

Ilang sandali kaming natahimik. Nararamdaman kong may gusto siyang sabihin, ngunit nag-aalangan siya. Ilang beses niyang inayos ang facemask sa mukha niya, saka tumingin kay Tatay bago bumalik ang tingin niya sa akin.

“May gusto sana akong itanong sa’yo,”
sabi niya sa wakas.
“Kung ayos lang sa’yo.”

Tumango ako sa kanya.

“Alam mo ba ang kalagayan mo?”
nanigas ang katawan ko.

Hindi ko agad alam kung ano ang ibig niyang sabihin. Ang sakit ba ni Tatay? Ang mga nangyayari sa katawan ko? Ang kakaibang amoy na minsan ay sumusulpot nang hindi ko makontrol? O ang lahat ng iyon?

“A-Anong kalagayan po?”
tanong ko, kahit alam ko na marahil ang tinutukoy niya.

Hindi siya agad sumagot. Inilapag niya ang mga kamay sa kanyang tuhod at pinagmasdan ang sahig. Sa unang pagkakataon mula nang dumating siya, nakita kong parang kinakabahan din siya.

“Hindi ko gustong manghula,”
sabi niya.
“At ayokong isipin mong may karapatan akong malaman ang mga bagay tungkol sa katawan mo dahil lamang kahit papaano ay kamag-anak ako ng pamilya mo.”

Napalunok ako.
“B-Bakit niyo po itinatanong?”

“Dahil may kuwento tungkol sa puno ng Samyonikar.”
biglang naging mas mabigat ang hangin sa sala.

Alam ko ang puno. Kahit hindi ko pa iyon nakikita nang personal, ilang beses na iyong nabanggit ni Tatay. Narinig ko ang kuwento tungkol sa bulaklak na minsan lamang mamulaklak at sa mga batang ipinapanganak matapos gamitin iyon ng mga mag-asawang gustong magkaroon ng anak.

Ngunit hindi niya kailanman sinabi sa akin ang buong kuwento.

“Alam mo ba kung ano ang sinasabi ng mga tao tungkol doon?”
tanong ni Tiyo Joe.

“Kaunti lang po.”
sagot ko.

“Na tuwing sampung taon lamang namumulaklak ang puno. Kapag ginamit ng isang babaeng nahihirapang magkaanak ang bulaklak at ininom ang pinaghalong katas nito, maaari siyang mabuntis,”
tahimik akong nakinig.
“Pero hindi lamang pagbubuntis ang epekto ng bulaklak,”
pagpapatuloy niya.
“May mga batang isinisilang na kakaiba ang katawan. Minsan, mas nangingibabaw ang pagkalalaki. Minsan, mas nangingibabaw ang pagkababae. May mga pagkakataon ding hindi madaling sabihin kung ano ang magiging kalagayan ng katawan ng bata habang lumalaki siya.”

Hindi ko namalayang napahawak ako sa laylayan ng shirt ko.
“Bakit niyo po sinasabi sa akin iyon?”

Tumingin siya sa akin, ngunit hindi bumaba ang tingin niya sa katawan ko. Hindi niya ako pinagmasdan na parang sinusuri. Hindi rin siya lumapit upang pilitin akong magsalita.

“Dahil sa tingin ko, alam mo na,”
sagot niya.
“At ayokong ikaw lang ang nagdadala ng bigat na iyon.”

Parang biglang nawala ang hangin sa dibdib ko.

Sa buong buhay ko, inisip kong ako lamang ang may ganitong kalagayan. Bata pa lamang ako nang mapansin kong iba ang ari ko sa ari ng ibang lalaki. May puke ako sa ibaba kung saan dumadaan ang ihi ko, at mayroon ding maliit na burat sa itaas. Paminsan-minsan ay naninigas iyon nang kusa, at noong bata ako ay natatakot akong baka may sakit ako o may mali sa katawan ko.

Wala akong mapagtanungan.

Hindi ko kayang ipaliwanag iyon sa mga kaklase ko. Hindi ko rin kayang sabihin kay Tatay nang buo ang lahat ng naiisip ko dahil ayokong makita ang takot sa mukha niya. Alam kong mahal niya ako, ngunit alam ko ring may mga bagay na hindi niya kayang ayusin.

Kaya natuto akong manahimik.

Natuto akong magtakip.

Natuto akong huwag tumingin sa katawan ng ibang lalaki nang matagal dahil baka may makapansin na hindi ako katulad nila.

“Dalawa ang ari mo, di ba?”
maingat na tanong ni Tiyo Joe. Dahan-dahan akong tumango. Hindi ko kayang magsalita.
“May maliit kang bukana sa ibaba at may maliit na ari ng lalaki sa itaas?”

Muli akong tumango.

“Ganoon din ang naging kalagayan ni Gabby na anak ko.”
pagsisiwalat niya.

Napatulala ako.

“S-Si Gabby po?”
paniniguro ko.

“Oo. Katulad mo ng kondisyon si Gabby. Pareho kayong nagmula sa himala ng puno ng Samyonikar. Hindi sinabi sa akin ng tatay mo pero sigurado akong ang punong iyon ang dahilan para mabuo ka sa sinapupunan ng nanay mo,”
sagot niya sa akin.

Hindi ko alam kung paano tatanggapin ang sinabi niya. Parang may malaking pintong bumukas sa loob ng isip ko. Sa likod ng pintong iyon ay isang mundong hindi ko alam na umiiral.

“A-Akala ko po… ako lang ang may ganitong kondisyon,”
sabi ko, halos pabulong.

“Hindi ka nag-iisa.”

Ilang salita lamang iyon, ngunit parang iyon ang pinakamatagal kong hinihintay marinig.

Hindi ka nag-iisa.

Kabanata 4

Kabanata 4

Darkness

Marty’s POV

Hindi ka nag-iisa.

May ibang taong nakakaalam ng kalituhan ko sa sarili ko. May ibang batang lumaki na may mga tanong tungkol sa sariling katawan. May ibang pamilya na kinailangang matutong magmahal at umunawa sa isang anak na hindi madaling ipaliwanag sa mga doktor o sa ibang tao.

“Okay po ba si Gabby ngayon?”
tanong ko.

“Marami rin siyang pinagdaanan,”
sagot niya.
“Marami rin siyang tanong. Pero alam niya na hindi niya kailangang ikahiya ang sarili niya.”

“Alam po ba niya na ganoon ang katawan niya?”
tanong ko.

“Alam niya.”

“Hindi po ba siya natakot?”

“Natakot. Tulad mo. Pero hindi ibig sabihin na habang-buhay na siyang matatakot.”
sagot niya.

Yumuko ako. Hindi ko namalayang namumuo na ang luha sa mga mata ko. Sa loob ng maraming taon, may mga taong nagsabing walang mali sa akin. Ngunit madalas, sinasabi nila iyon bago nila malaman ang totoo. Kapag nalaman na nila, nagbabago ang kanilang mga mata. Nagiging maingat ang mga salita nila. Minsan, nagiging mas interesado sila sa katawan ko kaysa sa pagkatao ko.

“Napatingnan ka na ba sa doktor na nag-specialized sa kondisyon mo?”
tanong ni Tiyo Joe.

Umiling ako.

“Bakit hindi?”

“Wala po kaming pera.”

Hindi lamang iyon ang dahilan, ngunit hindi ko kayang sabihin ang lahat.

May mga doktor na hindi marunong makinig. May mga taong nagsasabing para sa kalusugan ang pagtatanong, ngunit ang totoo ay gusto lamang nilang malaman ang mga bagay na hindi ko kusang ibinabahagi. May mga lalaking nagpapanggap na tutulong sa akin, ngunit ginamit ang kondisyon ko at ang halimuyak mula sa katawan ko upang lumapit nang higit sa pinapayagan ko.

Hindi ko pa kayang ikuwento iyon kay Tiyo Joe. Hindi ngayong unang gabi pa lamang niya rito.

“May kakilala akong doktor,”
sabi niya.
“Kaibigan ko siya at asawa rin siya ni Gabby. Marunong siya sa ganitong kalagayan. Kung papayag ka, puwede kang magpakonsulta sa kanya.”

“Hindi po ba siya magtataka?”
tanong ko.

“Bakit naman? Siguro magtatanong siya tungkol sa kalagayan at nararamdaman mo. Trabaho niya iyon. Pero dapat ipaliwanag muna niya sa’yo ang gagawin niya. Hindi ka niya puwedeng hawakan o suriin nang walang pahintulot mo.”
sagot niya.

Napatingin ako sa kanya.
“Puwede ko pong sabihin na ayaw ko?”

“Oo.”

“Puwede ko pong hindi sagutin ang tanong niya?”

“Oo naman. Pero paano niya malalaman ang nararapat na lunas sa’yo kung hindi mo sasabihin sa kanya? Matutulungan ka niya, Marty. Pangako.”
sagot niya sa akin, gumaan ang pakiramdam ko.

Hindi ko napigilan ang pagpatak ng luha ko.

Hindi dahil nalungkot ako. Kundi dahil unang beses kong narinig ang mga salitang iyon mula sa isang lalaking hindi humihingi ng kapalit.

“Bakit po kayo naka-facemask?”
tanong ko.

Saglit siyang natigilan. Tumingin siya kay Tatay, saka sa akin.

“Naamoy ko ang halimuyak mo,”
sabi niya sa wakas.

Nanlamig ako. Hindi ako nagulat na naamoy niya iyon. Mas nagulat ako dahil sinabi niya nang direkta. Kadalasan, ang mga tao ay nagpapanggap na walang nangyayari. Lalayo sila, mag-iiba ang kilos, o magsisimulang magbigay ng mga dahilan kung bakit kailangan nilang umalis.

“Malakas po ba?”
tanong ko.

“Hindi ko alam kung paano ipapaliwanag.”

“Masama po ba?”

“Hindi masama.”

“Pero naiilang po kayo.”

Huminga siya nang malalim sa likod ng facemask.
“Hindi ikaw ang masama, Marty. May halimuyak na lumalabas sa katawan mo, pero hindi iyon dahilan para may ibang taong mawalan ng kontrol sa sarili nila. Ang reaksyon nila ay responsibilidad nila.”

Napahigpit ang hawak ko sa sarili kong damit. Marami nang lalaking nagsabi sa akin noon na hindi nila mapigilan ang sarili nila. Marami nang nagsabing hindi ko kasalanan, ngunit ginamit pa rin nila ang katawan ko para bigyang-katwiran ang kanilang ginawa. Hindi ko pa kayang ikuwento iyon, ngunit bumalik sa isip ko ang mga mukha, boses, at pangakong hindi naman nila tinupad.

Kaya nang sabihin ni Tiyo Joe na responsibilidad ng ibang tao ang sariling kilos nila, hindi ko agad alam kung maniniwala ako.

Ngunit iba ang kilos niya. Nagsusuot siya ng facemask sa halip na lumapit nang mas malapit sa akin. Nananatili siyang may distansiya. Hindi niya ako hinihingan ng patunay. Hindi niya ako tinatanong kung ano ang itsura o pakiramdam ng katawan ko.

“M-May mga taong nag-take a-advantage sa’yo?”
tanong niya nang mahina, sapat lang para marinig ko.

Bigla akong nanigas.

Hindi ako sumagot.

Hindi na niya ako pinilit.

“Hindi mo kailangang ikuwento sa akin ngayon,”
sabi niya.
“Kung hindi ka pa handa, hindi mo kailangang magsalita.”

Iyon ang sandaling tuluyan akong napaiyak. Hindi dahil pinilit niya akong balikan ang nakaraan ko, kundi dahil hinayaan niya akong itago muna iyon. Sa ibang tao, kailangan kong magpaliwanag bago nila ako paniwalaan. Kailangan kong sabihin kung ano ang ginawa sa akin bago nila tanggapin na may dahilan akong matakot.

Kay Tiyo Joe, hindi ko kailangang magpatunay. Tumayo ako mula sa sahig at lumapit sa kanya. Hindi ko na pinag-isipan kung tama ba iyon. Yumakap ako sa kanya nang mahigpit.

Sa ilang sandali, naramdaman ko na namang nanigas ang katawan niya. Marahil ay nagulat siya. Marahil ay hindi niya inaasahang lalapit ako pagkatapos niyang amining naaamoy niya ang halimuyak ko.

Ngunit hindi niya ako itinulak palayo. Ipinatong lamang niya ang isang kamay sa likod ko. Magaan at maingat ang haplos niya, na para bang ipinapaalala niyang maaari akong bumitaw anumang oras.

“Okay lang,”
bulong niya.
“Nandito lang ako.”

Doon ako tuluyang humagulgol.

“Akala ko po ako lang,”
sabi ko habang nakasandal sa balikat niya.

“Hindi ka nag-iisa.”

“Akala ko po lahat ng lalapit sa akin ay may gusto lang makuha sa akin.”

Hindi siya agad sumagot. Hinintay muna niyang humupa ang pag-iyak ko bago siya nagsalita.

“Hindi lahat ng tao ay mabuti,”
sabi niya.
“Pero hindi ibig sabihin na wala nang mabuti. Huwag kang mawalan ng pag-asa sa mundo.”

Mas humigpit ang hawak ko sa damit niya.
“K-Kung mawala po si Tatay…”

Hindi ko natapos ang pangungusap.
“Hindi siya mawawala.”

“Hindi ko po alam kung paano mabuhay nang wala siya.”
pag-amin ko.

“Hindi mo kailangang malaman lahat ngayong gabi.”

“Pero paano po bukas?”

“Bukas, aalagaan muna natin si Martin. Pagkatapos, aalagaan mo rin ang sarili mo. Aalagaan ko ang tatay mo, pati ikaw.”

Napapikit ako.

Sa unang pagkakataon, may nagsalita sa akin na hindi parang isa akong problema na kailangang lutasin. Hindi niya sinabi na kailangan kong maging matapang dahil lalaki ako. Hindi niya sinabing kailangan kong kayanin dahil wala naman akong ibang pagpipilian.

Sinabi lamang niyang aalagaan niya ako, kami ni Tatay. Maya-maya, marahan akong bumitaw sa kanya.

“Pasensya na po. Masyado akon emotional nitong mga nakaraang araw.”

“Huwag kang humingi ng tawad. Naiintindihan kita.”

“Basa po ang damit niyo.”

“Luma na ito.”

Napangiti ako nang bahagya kahit namumugto ang mga mata ko.
“Galit po ba si Gabby kapag may ibang yumayakap sa inyong ibang bata?”

“Depende kung gaano katagal.”
sagot niya sa akin.

Napatawa ako nang mahina, at sa unang pagkakataon nang gabing iyon ay nakaramdam ako ng kaunting gaan.

Buong buhay ko, inakala kong ang pamilya ay isang bagay na maaaring mawala kapag namatay ang isang tao. Nang mawala si Mama, nawala rin ang bahagi ng pagkatao ko. Nang magkasakit si Tatay, natakot akong tuluyan nang mawala ang natitirang bahagi ng pamilya ko. Ngunit baka mali ako.

Baka hindi lamang dugo ang bumubuo sa pamilya. Baka pamilya rin ang taong dumarating kapag wala ka nang ibang matakbuhan. Baka pamilya ang taong nananatili kahit hindi niya kailangang gawin iyon.

Tumingin ako kay Tatay. Mahimbing pa rin ang tulog niya, bagaman mabigat ang paghinga niya. Nakahawak ang isang kamay niya sa kumot, at gumagalaw ang mga daliri niya na para bang may hinahanap kahit natutulog.

Tahimik kaming naupo ni Tiyo Joe habang pinagmamasdan si Tatay. Nananatili pa rin sa mukha ni Tiyo Joe ang facemask, ngunit hindi na ako naiilang dito. Sa halip, naunawaan ko kung bakit niya iyon ginagamit. Ginagawa niya iyon upang mapanatili niyang kontrolado ang sarili niya at upang hindi siya gumawa ng anumang bagay na pagsisisihan niya.

Hindi siya katulad ng ibang lalaki.

Hindi siya lumapit dahil naaakit siya.

Lumapit siya dahil tinawag ko siya.

Mahalaga sa kanya ang pagkakaibang iyon.

Mas mahina na ang halimuyak sa loob ng sala nang lumalim ang gabi. Marahil ay dahil lumamig na ang hangin, o marahil ay dahil nagsisimula na rin akong mapagod. Paminsan-minsan ay inaayos ni Tiyo Joe ang facemask niya, ngunit hindi na niya ako iniiwasan nang kasing-layo tulad kanina.

Sa labas, nagsisimula nang mawala ang dilim. Hindi pa sumisikat ang araw, ngunit may mapusyaw nang liwanag sa likod ng mga puno. Sa loob ng bahay, pareho pa rin ang amoy ng gamot, alikabok, at lumang kahoy. Pareho pa rin ang sakit ni Tatay. Pareho pa rin ang mga problemang naghihintay sa amin kinabukasan.

Ngunit may isang bagay nang nagbago.

Hindi na ako nag-iisa.

May isang taong nakakaalam ng sikreto ko at hindi ako tiningnan na parang kasalanan ang katawan ko. May isang taong nakaalam sa halimuyak ko ngunit hindi iyon ginawang dahilan para lumapit nang walang pahintulot. May isang taong nagsabing maaari akong tumanggi at maaari akong umatras.

Maaaring mawala si Tatay.

Maaaring hindi ko pa alam kung saan ako pupunta pagkatapos nito.

Maaaring marami pa akong kailangang ikuwento tungkol sa mga lalaking nanamantala sa tiwala ko at sa kahinaang dulot ng halimuyak ko.

Ngunit hindi ko kailangang sabihin ang lahat ngayong gabi.

Sa gabing iyon, sapat nang naroon si Tiyo Joe.

Sapat nang may taong hindi ako iniwan matapos malaman ang totoo.

At habang nakaupo ako sa tabi ng natutulog kong ama, naramdaman kong unti-unting may liwanag na pumapasok sa matagal kong kadiliman. Maaaring hindi pa tapos ang sakit, at maaaring marami pa akong haharapin, ngunit alam ko na ngayon na kapag tuluyan mang mawala ang mundo ko, may isang taong maaaring tumulong sa akin na bumuo ulit nito.

Hindi ako nag-iisa.

At marahil, iyon ang unang hakbang para makalabas ako sa kadilimang matagal kong kinatatakutan

Joe’s POV

Sa mga sumunod na araw, lalo lamang lumakas ang halimuyak ni Marty.

Noong una, mahina lamang iyon at madaling natatabunan ng amoy ng gamot, lumang kahoy, at alikabok sa bahay. Ngunit habang lumilipas ang mga araw, mas tumatagal ang amoy sa loob ng sala. Kumakapit ito sa mga kurtina, sa mga kumot, sa lumang sofa, at maging sa mga damit na isinampay sa likod-bahay. Hindi iyon karaniwang amoy ng pawis o sabon. May kakaiba itong tamis na parang bulaklak na nabasa ng ulan, ngunit may init din itong tila nanggagaling mismo sa balat ng isang taong matagal nang naiinitan at napapagod.

Hindi ko alam kung kailan eksaktong nagsimulang maging ganoon kalakas ang amoy. Ang alam ko lamang, bawat araw ay mas mahirap para sa akin na manatili sa iisang silid kasama si Marty.

Kaya palagi akong naka-facemask.

Sa tuwing lalapit siya upang magtanong kung kailangan ko ba ng tulong, awtomatiko akong umaatras. Kapag uupo siya sa isang bahagi ng sala, lilipat ako sa kabilang dulo. Kapag kailangan kong iabot sa kanya ang pagkain o gamot, inilalapag ko muna iyon sa mesa bago ako lumayo. Hindi ko nais na maramdaman niyang iniiwasan ko siya, ngunit hindi ko rin kayang magpanggap na walang nangyayari.

Hindi si Marty ang iniiwasan ko.

Ang sarili ko.

Sa bawat pagkakataong nalalanghap ko ang amoy niya, parang may kung anong gumigising sa loob ng katawan ko. Bumibigat ang paghinga ko. Kumakabog ang dibdib ko. Minsan, nararamdaman kong naninigas ang katawan ko kahit wala naman akong ginagawang iba kundi ang mag-abot ng baso ng tubig o magtanong kung nakainom na ba ng gamot ang tatay niya.

Hindi ko na kailangang magtanong kung ano ang dahilan.

Alam ko na.

Naranasan ko na ang sumpa ng puno ng Samyonikar. Alam ko kung paano nito binabaluktot ang pagnanasa at ginagawang tila hindi mapigilan ang isang bagay na dapat naman ay kaya mong kontrolin. Ngunit mas alam ko rin ang pinsalang nagagawa kapag hinayaan mong maging dahilan ang tukso para kalimutan ang tama at mali.

Hindi ko na iyon uulitin.

Hindi na ako ang dating Joe na naghanap ng paliwanag upang bigyang-katwiran ang sarili kong kahinaan. Hindi na ako ang lalaking nagsabi sa sarili na ginagawa niya ang lahat para sa kalusugan ni Gabby kahit alam niyang may mga sandaling lumampas ako sa hangganang hindi ko dapat nilampasan. Hindi ko na mababawi ang mga pagkakamali ko noon, ngunit binigyan pa ako ng Diyos ng pagkakataong itama ang mga natitira.

Hindi ko sasayangin ang pagkakataong iyon kay Marty.

Siya ang anak ni Martin. Ang batang minsan kong nakita sa ospital matapos mamatay si Julia. Ang batang inalagaan ng isang lalaking itinuring kong kapatid. Wala siyang kasalanan sa sumpa, sa katawan niya, sa halimuyak, o sa anumang reaksyon ng ibang tao sa kanya.

Kung may kailangang mag-ingat, ako iyon.

Kung may kailangang lumayo, ako iyon.

Kung may kailangang tumanggi sa tukso, ako iyon.

May mga sandaling pumupunta ako sa labas at naglalakad sa bakuran kahit tirik ang araw. Kapag hindi sapat ang distansiya, sumasakay ako sa sasakyan at nagmamaneho nang walang malinaw na pupuntahan. Minsan, humihinto ako sa gilid ng kalsada at nananatili lamang roon habang nakahawak sa manibela, pilit pinapababa ang tibok ng puso ko.

Kapag nasa loob ako ng bahay, palagi kong ipinapaalala sa sarili ko na hindi isang bagay si Marty. Hindi siya tukso. Hindi siya kapalit ng anumang nawala sa akin. Hindi siya problemang kailangang lutasin sa paraan na gusto ng katawan ko.

Isa siyang taong nahihirapan.

Isa siyang anak na mawawalan ng ama.

At isa siyang batang kailangang protektahan.

Samantala, lalo namang nanghihina si Martin.

Halos hindi na siya bumabangon sa papag. Kapag kailangan niyang pumunta sa banyo, inalalayan siya ni Marty, at madalas ay kailangan ko ring tumulong. Hindi na siya makakain nang maayos. Ilang kutsara lamang ng lugaw ang kaya niyang lunukin bago siya mapagod. Kapag umiinom siya ng gamot, kailangan niyang magpahinga muna dahil tila bawat paglunok ay nagiging mahirap para sa kanya.

Masakit panoorin ang isang taong dati kong kilalang malakas at puno ng plano na unti-unting nauubusan ng lakas. Noong bata-bata pa kami, hindi ko maalala kung kailan siya unang nagsabing pagod siya. Palagi siyang nauunang bumangon, palaging may ginagawa, palaging may iniisip na paraan upang maayos ang buhay ng pamilya niya. Ngayon, kahit ang pag-angat ng kamay ay kailangan na niyang pag-ipunan ng lakas.

Si Marty ang halos hindi umaalis sa tabi niya.

Kapag natutulog si Martin, nakaupo si Marty sa tabi ng papag at pinagmamasdan ang bawat paghinga nito. Kapag nagigising ang kanyang ama, agad siyang bumabangon mula sa pag-idlip upang kumuha ng tubig. Kapag kailangan ng gamot, siya ang naghahanap. Kapag may kailangang bayaran, siya ang nagbibilang ng natitirang pera sa isang maliit na sobre. Nag-aabot ako ng pera at kahit nahihiya man siya, tinatanggap na niya iyon. Walang-wala na talaga sila.

Hindi na siya nakakapag-aral.

Hindi na niya naiisip ang sarili niyang kinabukasan.

Ang bawat araw niya ay umiikot sa pagkain, gamot, bayarin, at pag-aalaga sa amang unti-unting nawawalan ng buhay.

Isang umaga, nadatnan ko siyang nakaupo sa tabi ng papag habang pinupunasan ang noo ni Martin. Maputla ang mukha niya at halatang ilang gabi nang hindi nakakatulog nang maayos.

“Dapat dalhin na natin siya sa ospital,”
sabi ko habang tinitingnan ang mga bote ng gamot sa mesa.

Napatingin sa akin si Marty.
“Wala na po kaming pambayad.”

“May paraan. Ako na ang bahala,”
sabi ko.

“Hindi po puwedeng puro utang at asa na lang sa iba. At isa pa, sinabi ng doktor na kung gusto naming ma-chemo si tatay, kailangan niyang magpalakas ng katawan. Sa lagay niya, imposibleng ma-chemo siya,”
paliwanag niya.

Tahimik siyang napayuko. Nakahawak siya sa kamay ni Martin habang pilit na pinipigilan ang pag-iyak. Sa ganoong sandali, lalo kong nakikita kung gaano siya kabata. Labingwalong taong gulang na siya sa papel, ngunit sa harap ng karamdaman ng ama niya, mukha siyang batang pinilit tumanda dahil walang ibang sasalo sa kanya.

Lumapit ako sa mesa at kinuha ang ilang papeles mula sa ospital.

“May kakilala akong puwedeng kausapin,”
sabi ko.
“Maaari nating malaman kung ano ang pinakamainam na gawin.”

“Pero baka wala na rin pong magawa.”
nawawalang pag-asa niyang sabi.

“Hindi natin malalaman kung hindi natin susubukan.”

“T-Tiyo Joe…”

“Marty, hindi ako nangangako na gagaling siya. Ang sinasabi ko lang, hindi natin siya hahayaang mahirapan nang mag-isa.”
paliwanag ko.

Tinitigan niya ako nang matagal bago siya tumango.

Nang gabing iyon, kinausap ko si Martin habang natutulog si Marty sa upuan malapit sa bintana. Halos dalawang gabi na itong hindi nakakapagpahinga nang maayos, kaya hindi ko na siya ginising upang tumulong sa pag-aalaga sa ama niya.

“Martin,”
tawag ko nang mahina.

Dahan-dahan siyang dumilat. Matagal bago niya naibaling sa akin ang tingin.

“J-Joe?”
nanghihinang sabi niya.

“Nandito lang ako.”

“A-Alam ko.”
nauutal niyang sabi.

“Dalhin kita sa ospital bukas.”
pag-aya ko.

Umiling siya.
“Wala na ring saysay.”

“Huwag kang mawalan ng pag-asa.”

“H-Hindi na ako gagaling, nararamdaman ko. Nakikita ko na ang liwanag. Sina Julia at Freda, sinusundo na nila ako. Pagod na pagod na ako. S-Sasama na ako sa kanila. P-Patawad, J-Joe… b-binigyan pa kita ng responsibilidad,”
bulong niya.

Malaki man ang katawan ko, hindi ko inakalang maiiyak ako. Tinitigan niya ako nang matagal. Kahit payat na payat na siya at halos hindi na makapagsalita nang malakas, naroon pa rin ang dating talas ng kanyang mga mata.

“A-Alagaan mo si Marty,”
sabi niya.

“Makakaasa ka.”

“Hindi, Joe. Kapag wala na ako, huwag mo siyang hayaang bumalik dito nang mag-isa.”

Napatingin ako sa natutulog niyang anak. Nakayuko si Marty sa upuan, nakasandal ang ulo sa dingding, ngunit hindi talaga mahimbing ang tulog. Sa bawat ilang minuto ay nagigising siya upang tingnan ang ama niya.

“Hindi ko siya pababayaan. May gusto ka pa bang ibilin sa akin?”
pangako ko.

Pumikit siya nang ilang sandali. Bahagya siyang ngumiti, ngunit agad ding napangiwi dahil sa sakit.

Kinabukasan, hindi na kinailangan ni Martin ang ospital.

Madaling-araw nang magising ako sa tawag ni Marty. Magulo ang buhok niya at nanginginig ang kamay habang nakatayo sa tabi ng papag.

“T-Tiyo Joe,”
sabi niya, halos hindi lumalabas ang boses.
“Hindi na po siya humihinga si T-Tatay… T-Tatay k-kooooo!”
sigaw niya.

Agad akong lumapit. Si Martin ay nakahiga nang tuwid, nakapikit ang mga mata, at hindi na gumagalaw ang kanyang dibdib. Hinawakan ko ang pulso niya at wala akong naramdaman.

“M-Marty, tumawag ka sa emergency services.”

“O-Opo.”

Habang tinatawagan niya ang ambulansiya, hinawakan ko ang kamay ni Martin. Malamig na ito at para bang wala nang buhay.

Makalipas ang ilang minuto, dumating ang mga paramedic. Sinubukan nilang tulungan siya, ngunit alam na naming lahat kung saan patungo ang mga susunod na sandali. Nang sabihin nilang wala na si Martin, tila tumigil ang mundo ni Marty.

Hindi siya agad umiyak.

Nakatayo lamang siya sa tabi ng dingding, nakatitig sa papag na kinaroroonan ng ama niya. Para bang hindi pa umaabot sa isip niya ang mga salitang narinig niya. Para bang kung hindi siya gagalaw, hindi rin tuluyang mangyayari ang pagkawala.

“M-Marty,”
tawag ko.

Hindi siya gumalaw.

“Marty, anak.”

Dahan-dahan siyang lumingon sa akin. Malaki ang mga mata niya at wala roon ang kahit anong bakas ng pagtanggap.

“T-Tiyo… p-patay na po siya?”
paniniguro niya.

Hindi ko kayang magsinungaling.

Tumango ako.

Sa isang iglap, gumuho ang mukha niya. Napahawak siya sa dibdib at napaluhod sa sahig. Lumabas ang iyak na matagal niyang pinipigilan, malakas at puno ng sakit, na para bang sa isang sandali ay hindi lamang ang ama niya ang nawala kundi ang buong buhay na pinanghahawakan niya.

Lumuhod ako sa tabi niya at hinawakan ang kanyang balikat.

“T-Tiyo Joe,”
sabi niya habang humihikbi.
“Wala na po si Tatay.

Wala na po siya.”

“Nandito lang ako.”
pag-comfort ko sa kanya.

“W-Wala na po siya.”
pag-atungal niya.

Hindi ko siya pinatigil sa pag-iyak. Hindi ko sinabi na kailangan niyang maging matatag. Hindi ko sinabi na bahagi iyon ng buhay o may dahilan ang lahat ng nangyayari. Hindi ko siya pinilit na tanggapin agad ang isang bagay na hindi kayang tanggapin ng puso niya.

Hinayaan ko siyang umiyak.

Hinayaan kong ulit-ulitin niya ang katotohanan hanggang sa maubusan siya ng lakas. Sa mga sandaling iyon, hindi ko na napansin ang halimuyak niya. Hindi ko na inisip ang facemask o ang distansiyang kailangan kong panatilihin. Ang tanging mahalaga ay ang binatang nakaluhod sa sahig, umiiyak dahil nawala ang huling taong tinatawag niyang tahanan.

Kabanata 5

Kabanata 5

Grief

Joe’s POV

Nang araw ding iyon, ako ang nag-asikaso ng mga dokumento. Nakipag-usap ako sa punerarya, sa ospital, at sa mga taong kailangang tawagan. Si Marty naman ay halos hindi maihiwalay sa tabi ng ama niya. Kahit wala nang buhay si Martin, patuloy pa rin niyang hinahawakan ang kamay nito.

Nang tanungin ko siya kung gusto ba niyang ipa-cremate ang ama niya o ilibing, matagal bago siya nakasagot.

“K-Kung ano po ang mas mura,”
sabi niya.

“Hindi natin kailangang piliin base lamang sa pera. Nandito naman ako,”
sabi ko sa kanya.

“N-Nakakahiya na po, Tiyo. Masyado na po kayong naaabala. Ang laki na po ng nagastos at magagastos niyo pa,”
sabi naman niya, napatingin pa siya sa sahig at nahihiya.

“May pera naman ako.”

“T-Tiyo Joe…”
nauutal niyang sabi.

“Hindi naman ako nanghihingi ng kapalit… hindi mo naman kailangang bayaran. Ako na ang bahala,”
paliwanag ko.

Napatitig siya sa akin.
“Pero hindi niyo po kailangang gawin lahat.”

“Alam ko. Ginagawa ko ito dahil gusto ko. Hayaan mo na, pera lang ‘yan. Kikitain pa ‘yan.”

Sa huli, napagdesisyunan naming ipa-cremate si Martin. Bago iyon, nagpa-viewing muna kami upang mabigyan si Marty ng pagkakataong makapagpaalam at upang makita rin siya ng mga taong naging bahagi ng buhay ng kanyang ama.

Nang dumating ang araw ng viewing, inayos namin ang lumang bahay. Nilinis ang sala, inayos ang mga upuan, at inalis ang mga kahon at sirang gamit na nakaharang sa daanan. Hindi na magiging katulad ng dati ang bahay, ngunit sinikap kong maging maayos ang lugar para kay Martin.

Nasa harap ng kabaong si Marty, nakasuot ng simpleng itim na polo shirt at pantalon. Halos hindi siya nagsasalita. Kapag may dumarating na nakikiramay, tumatango lamang siya at nagsasabi ng maikling salamat. Madalas siyang lumilingon sa pintuan, na para bang umaasa pa rin siyang papasok si Martin na may dalang gamit o tatawag sa kanya mula sa kusina.

“Kawawa naman ang batang ‘to. Tatay na nga lang ang kasama niya sa buhay, nawala pa. Paano na siya ngayon? Balita ko huminto ‘yan sa pag-aaral para maalagaan ang tatay niya,”
sabi ng matabang babaeng kapitbahay nila na kumakain ng sopas sa sala at ewan ko ba kung nakikiramay o nakikitsismis lang.

“Ito na nga, ‘yang pogi at malaking katawang lalaki na ‘yan… kamag-anak nila ‘yan,”
sabi naman ng isa pang may edad ng babae na pasimpleng ngumuso sa akin habang ako ay nakaupo lang sa upuan at nakatingin sa kabaong.
“Sana lang talaga ayusin niya ang trato sa bata. Dalawin sana siya ng multo ni Martin kapag minaltrato niya. Uso pa naman ang rape kahit sa mga lalaking bata pa. ‘Yan pa namang si Marty, ke gandang bata,”
dagdag niya, lumingon ako sa kanila para malaman nilang naririnig ko sila.

Nahinto naman na ang tsismisan nila at nagpatuloy na lang sila sa pagkain at pagrorosaryo. Bandang hapon, dumating ang dalawang kaibigan ni Marty para makiramay.

“Si Marty po?”
tawag ng isang binatang matangkad at payat sa akin habang ako ay nakaupo.

Lumingon si Marty.
“B-Bryan?”

Lumapit ang binata at agad siyang niyakap. Napatayo ako at lumapit sa harap ng kabaong.

“Te, hindi ko alam kung ano ang sasabihin ko,”
sabi ni Bryan.
“Nalaman namin ni Phoemela kagabi. Pumunta agad kami para makiramay.”

“Salamat sa pagpunta.”
sagot naman ni Marty.

Kasunod ni Bryan ang isang dalagang may mahabang buhok at mapupungay na mga mata. May dala siyang paper bag na puno ng pagkain at ilang bote ng tubig. Baka ito si Phoemela na binabanggit ni Bryan.

“Marty, Bes,”
tawag niya habang marahan siyang niyayakap.
“Nakikiramay ako.”

“Salamat, Bes…”
sabi niya at yumakap pabalik.
“By the way, ito pala si Tiyo Joe. Tiyo, mga kaibigan ko po sa school. Sila Bryan at Phoemela,”
pakilala sa akin ni Marty, sinipat pa ako ng dalawa ngunit ngumiti naman sila sa akin.

Bumati ako at nakipagkamay. Kita ko pang pigil ang paghinga at nanginginig na nakipagkamay si Bryan sa akin. Bakit?

“Nga pala, Bes… may dala kaming pagkain. Hindi mo kailangang kainin lahat ngayon, pero sana kahit kaunti ay kumain ka. Ang payat-payat mo. Ilang araw ka na bang ‘di nakakakain?”
puna ni Phoemela.

“Oo nga, te”
dagdag ni Bryan.
“At huwag mong sasabihin na okay ka lang. Nakikita namin na hindi. Kumain ka para magkalakas ka.”

Bahagyang napangiti si Marty, ngunit mabilis ding nawala ang ngiti niya. May kasama pa pala ang dalawang bata na lalaking may edad na, siguro matanda lang sa akin ng ilang taon. Matangkad, maganda ang pangangatawan, at maayos ang pananamit. Maingat ang kanyang kilos habang nakikipagkamay sa akin at bumabati kay Marty.

“Nakikiramay ako. By the way, daddy ako ni Phoemela. I am Mr. Austin Adolfo,”
pakilala niya.

“Salamat, pare. Ako nga pala si Joe, tiyo ni Marty. Upo kayo. May mga juice, biskwit, at sopas kami,”
imbita ko sa kanila. Hindi naman sila umupo at sumilip muna sila sa kabaong ni Martin.

“Naku, ‘wag na. Salamat sa alok mo. Sandali lang din ako, idinaan ko lang ang anak ko,”
sagot naman ni Austin.
“By the way, pagpasensiyahan niyo na sana ang iaabot kong abuloy. Kaibigan ng anak ko si Marty kaya hindi ko kayang pabayaan ang bata. Heto,”
sabi niya, sabat abot ng pera kay Marty na tingin ko ay aabot ng sampung libo.

Napatingin si Marty kay Austin.

Sa unang sandali, wala akong napansin. Ngunit nang iniabot ni Austin ang pera, tila biglang nagbago ang itsura ng mukha ni Marty. Bahagya siyang nailang at napahawak sa laylayan ng kanyang damit.

“Marty,”
sabi ni Austin,
“nakikiramay ako sa pagkawala ng ama mo.”

“S-Salamat po. Ang dami naman po nito, T-Tito,”
sagot ni Marty habang nauutal pa.

“Wala ‘yun, tanggapin mo na ‘yan. Kung may kailangan ka, sabihin mo kay Phoemela. Maaari ka naming tulungan.”
dagdag pa niya.

“S-Sige po,”
tipid na sagot ni Marty.

Ngumiti si Austin, ngunit hindi agad siya umalis. Nanatili ang tingin niya kay Marty nang ilang segundo, mas matagal kaysa nararapat sa isang simpleng pakikiramay. Para bang may pagnanasa at may kung anong pagsusuri sa kanyang mga mata na hindi ko nagustuhan.

Napansin ko ang pag-iwas ni Marty. Hindi siya tumingin nang diretso kay Austin. Hindi rin siya lumapit nang higit pa. Sa halip, lumipat siya sa tabi ni Phoemela at hinawakan ang paper bag na dala nito.

“Gusto mo bang subuan kita para makakain ka?”
tanong ni Phoemela, nanunukso ang ngiti.

“Huwag na, parang tanga,”
sagot ni Marty, kumuha siya ng biskwit at iyon ang tipid niyang kinain.

Inalalayan siya ng dalaga papunta sa upuan. Sumunod naman si Bryan, ngunit naiwan si Austin sa harap ng kabaong.

Mula sa kinatatayuan ko, nakita kong bahagyang kumunot ang noo ni Marty. Hindi iyon simpleng pagod. May pag-iingat sa kilos niya, na para bang alam niyang may kailangang iwasan ngunit ayaw niyang gumawa ng eksena sa harap ng mga taong nakikiramay.

Lumapit ako sa kanya.

“Okay ka lang ba?”
tanong ko.

“O-Opo.”

“Sigurado ka?”
paniniguro ko.

Tumango siya, ngunit hindi naging kapani-paniwala ang sagot niya para sa akin.

Mula sa kabilang bahagi ng sala, muling tumingin sa kanya si Austin. Napansin ko iyon. Sa pagkakataong iyon, nakita rin ni Austin ang aking pagtitig, kaya bahagya siyang umiwas ng tingin.

Hindi ko alam kung may naamoy siya. Hindi ko alam kung bakit hindi komportable si Marty sa kanya. Hindi ko rin alam kung may bahagi ba ng nakaraan ni Marty na hindi pa niya naikukuwento sa akin.

Ngunit hindi ko siya pipilitin.

Hindi ngayon.

Hindi habang sariwa pa ang pagkawala ng ama niya. Ang alam ko lamang, kailangan kong manatiling malapit. Kailangan kong mag-obserba.

Hindi sapat na dalhin ko siya sa Samyonikar. Hindi sapat na bigyan ko siya ng matitirhan. Kailangan ko siyang protektahan mula sa mga taong maaaring makakita sa kahinaan niya bilang pagkakataon. Kailangan ko ring protektahan siya mula sa sumpang hindi niya pinili at sa mga taong gagamitin ang halimuyak niya bilang dahilan para lumapit nang walang pahintulot.

Nang gabing iyon, matapos umalis ang karamihan sa mga nakikiramay, natira kaming tatlo sa bahay: si Marty, ako, at ang katahimikan ng isang tahanang nawalan ng pinagmumulan ng buhay.

Lumapit siya sa akin habang nakatayo ako sa labas ng sala.

“Tiyo Joe,”
sabi niya.

“O?”

Napayuko siya.
“S-Salamat po.”

“Ilang beses ka ba dapat magpasalamat. Itong batang ‘to talaga,”
sabi ko, niyakap ko pa siya. Amoy na amoy ko na naman ang kakaibang halimuyak niya kaya agad akong kumalas sa pagkakayakap sa kanya.

Pumasok na rin siya sa loob ng bahay. Naririnig ko pa ang mahinang tunog ng mga upuang inaayos para sa cremation kinabukasan. Sa labas, unti-unting lumalalim ang gabi. At sa pagitan namin ni Marty, naroon pa rin ang matamis na halimuyak na hindi ko kayang kalimutan.

Ngunit sa pagkakataong iyon, hindi na ako nakaramdam ng tukso.

Ang naramdaman ko ay responsibilidad, takot, at isang matibay na pangakong hindi ko na sisirain. Bago mamatay si Martin, nangako akong kukupkupin si Marty, mamahalin siya, at aalagaan siya. Ngayong wala na ang ama niya, mas malinaw ko nang naiintindihan ang bigat ng mga salitang iyon.

Hindi ko alam kung anong sikreto ang itinago ni Martin. Hindi ko alam kung gaano kalala ang magiging epekto ng halimuyak ni Marty. Hindi ko rin alam kung sino pa ang maaaring maakit at magtangkang lumapit sa kanya.

Ngunit may isang bagay akong sigurado.

Hindi ko siya hahayaang mawala sa kadilimang iniwan sa kanya ng kamatayan. Hindi ko siya hahayaang manatili sa bahay na ito nang mag-isa. At kahit anong sumpa pa ang nakatali sa punong Samyonikar, haharapin ko iyon nang hindi na inuulit pa ang mga pagkakamali ng nakaraan.

Mahigit isang linggo na mula nang tuluyan kong isama si Marty sa bahay sa Barangay Samyonikar, ngunit parang hindi pa rin siya sanay na may ibang taong gumagawa ng mga bagay para sa kanya.

Sa unang mga araw, maaga siyang gumigising upang maghanda ng almusal kahit paulit-ulit kong sinasabing hindi niya kailangang bumawi sa pagkain o tulong na ibinibigay ko. Siya rin ang naglilinis ng sarili niyang higaan, naglalaba ng damit, at nag-aayos ng mga gamit na dala niya mula sa Carmen. Kapag tinatanong ko kung kailangan niya ng pahinga, lagi niyang sinasabi na maayos lang siya, ngunit nakikita ko sa kilos niya na hindi pa rin niya alam kung paano mamuhay nang walang kailangang alagaan.

May mga gabing tahimik lamang siyang nakaupo sa sala, nakatitig sa urn at sa isang lumang larawan ni Martin na dala niya mula sa kanilang bahay. Hindi niya iyon inilalagay sa kuwarto niya. Sa halip, inilalagay niya sa tabi ng TV rack na para bang kailangan pa rin niyang makita ang ama niya habang nagsisimula siyang masanay sa bagong lugar.

Hindi ko siya pinipilit magsalita tungkol sa nakaraan. Alam kong sariwa pa ang pagkawala ni Martin, at alam kong hindi basta-basta mawawala ang bigat ng mga taon na ginugol niya sa pag-aalaga rito. Sa halip, hinahayaan ko siyang matuto sa sarili niyang paraan. Kapag gusto niyang tumulong, binibigyan ko siya ng simpleng gawain. Kapag ayaw niyang magsalita, hindi ko siya kinukulit. Kapag napapansin kong pagod siya, sinasabihan ko siyang matulog kahit minsan ay kailangan ko pang ulitin iyon nang ilang beses bago siya sumunod.

Patuloy pa rin ang pag-iingat ko sa halimuyak niya. Mas mahina ito kaysa noong nasa Carmen pa kami, marahil dahil mas madalas nang nakabukas ang mga bintana at mas maluwag ang paligid ng bahay. Gayunpaman, hindi pa rin ito tuluyang nawawala. May mga sandaling bigla ko itong naaamoy kapag dumadaan siya sa sala o kapag nakaupo kami sa iisang mesa. Sa tuwing nangyayari iyon, sinusuot ko ang facemask ko at inilalayo ang sarili ko nang hindi gumagawa ng malaking eksena.

Naiintindihan na iyon ni Marty.

Hindi na siya nagtatanong kung bakit.

Minsan, kapag napapansin niyang napapaatras ako, siya mismo ang lumalayo at nagsasabing kailangan daw niyang kumuha ng tubig o pumunta sa kuwarto. Lalo lamang akong naaawa sa tuwing ginagawa niya iyon, dahil alam kong iniisip niyang siya ang dahilan kung bakit kailangan kong mag-ingat. Paulit-ulit kong sinasabi sa kanya na hindi siya ang problema, ngunit may mga bagay na hindi agad nabubura sa isip ng isang taong matagal nang sinisi ng ibang tao dahil sa katawan niya.

Isang gabi, hindi ako makatulog.

Mabigat ang hangin sa loob ng kuwarto, kaya bumangon ako at lumabas sa veranda. May dala akong isang bote ng alak at isang baso. Hindi ko naman balak uminom nang marami. Gusto ko lamang ng ilang sandali na hindi kailangang makipag-usap o mag-isip tungkol sa mga iniisip ko.

Umupo ako sa lumang silya na dati nang ginagamit ko tuwing gusto kong mapag-isa. Sa harap ko ay ang madilim na bakuran. Sa malayo, may ilang ilaw mula sa mga bahay ng kapitbahay. Sa likod ng mga puno, natatakpan ng ulap ang buwan, at ang hangin ay may dalang amoy ng basang lupa.

Isang baso lamang ang ibinuhos ko sa simula. Matagal ko iyong hinawakan bago tuluyang ininom. Hindi pa man ako nakakapaglagay ng pangalawang baso nang makarinig ako ng mahinang yabag mula sa loob ng bahay. Hindi ko agad nilingon ang pinto. Inakala kong baka pusa lamang iyon, ngunit nang magsalita ang taong nasa likod ko, nakilala ko agad ang boses.

“Tiyo Joe?”

Lumingon ako.

Nakatayo si Marty sa bukana ng veranda, nakasuot ng maluwag na puting shirt at maikling shorts. Magulo ang buhok niya at halatang kararating lamang mula sa kuwarto. May bahid ng pag-aalinlangan sa mukha niya, na para bang hindi niya alam kung dapat ba niya akong lapitan o bumalik na lamang sa loob.

“Gising ka pa pala,”
puna ko.

“Opo. Hindi po ako makatulog.”

“Bakit?”

Bahagya siyang nagkibit-balikat.
“Hindi ko rin po alam. Parang kapag nakapikit ako, bumabalik lahat ng mga malulungkot na alaala.”

Hindi ko na kailangang tanungin kung ano ang ibig niyang sabihin. Alam kong ang tinutukoy niya ay si Martin.

Inilapag ko ang bote sa maliit na mesa sa tabi ko.
“Gusto mo bang umupo?”

Napatigil siya.
“Sigurado po kayo?”

“Bakit hindi?”

“Baka gusto niyo pong mapag-isa.”

“Kung gusto kong mapag-isa, hindi kita yayayain dito.”
katwiran ko.

Bahagya siyang ngumiti. Lumapit siya at umupo sa kabilang silya, sapat ang layo upang hindi kami magdikit. Napansin kong palihim siyang tumingin sa bote ng alak.

“Umiinom po kayo?”

“Minsan lang kapag gusto kong makatulog nang mahimbing,”
sagot ko.

“Akala ko po hindi kayo umiinom. Maganda po kasi ang katawan niyo, wala kayong bilbil,”
puri niya sa akin.

Natawa naman ako ng mahina sa sinabi niya.
“Hindi naman ako madalas uminom, saka madalas naman akong magbuhat. May mga gabi lang talaga na mas madaling makatulog kapag may kaunting tulong ng alak.”

Hindi siya agad sumagot. Tumingin lamang siya sa madilim na bakuran.
“Puwede po ba akong makisalo?”

Maingat ang paraan ng pagtatanong niya, na para bang kailangan muna niyang malaman kung may karapatan siyang humingi ng kahit anong bagay.

“Kung gusto mo, pero teka… umiinom ka na ba?”
tanong ko, tumango naman siya sa akin.
“Kaunti lang ang inumin mo, ah. Hindi mo kailangang uminom para makalimot.”

“Hindi ko naman po gustong makalimot.”
sagot niya.

“Kung ganoon, bakit gusto mong uminom?”

“Baka mas madali kong maalala si Tatay.”

Hindi ko siya sinagot agad. Kumuha ako ng isa pang baso, nilagyan iyon ng kaunting alak, at ang kabilang baso naman ay nilagyan ng tubig bago iabot sa kanya ang dalawa.

“Taste it first, dahan-dahan,”
sabi ko.
“Huwag mong ubusin agad.”

Tinanggap niya ang baso gamit ang dalawang kamay. Marahan niya iyong sininghot bago uminom ng kaunti. Kumunot ang mukha niya.

“Ang tapang.”

“Sinabi ko sa’yo dahan-dahan lang.”

Hindi siya sumagot. Hawak pa rin niya ang baso habang pinagmamasdan ang likidong hindi pa niya inuubos.

Sa unang pagkakataon mula nang dumating siya sa bahay, parang hindi siya nagmamadaling bumalik sa loob. Nanatili lamang siyang nakaupo sa tabi ko, nakikinig sa tunog ng mga kuliglig at paminsan-minsang pagaspas ng mga dahon.

“Naalala niyo po ba si Tatay noong bata-bata pa po kayo?”
tanong niya.

“Oo naman.”

“Anong klase po siyang tao?”
tanong niya.

Napangiti ako nang bahagya.
“Maingay. Matigas ang ulo. Palaging may gustong patunayan.”

“Ganoon pa rin po siya hanggang sa huli.”
malungkot niyang sabi, nakatingin lang siya sa harapan. Napababa ang tingin ni Marty sa baso.
“Sabi niya, simula raw nang dumating ako, gumanda ang negosyo niya. Lucky charm niya daw ako nang dumating ako sa buhay niya. Pero parang hindi naman. Kung hindi ako ipinanganak, baka hindi namatay si nanay, hindi siya nagkasakit… hindi siya n-namatay…”

“Huwag kang mag-isip nang negatibo. Ang mahalaga, noong nabubuhay pa ang tatay mo, naniniwala siyang suwerte ka sa buhay niya,”
sabi ko sa kanya.

“Hindi ko naman sinasabing kasalanan ko,”
katwiran niya.

“Pero ganoon ang tunog.”

Napailing siya at pinunasan ang isang sulok ng mata niya gamit ang likod ng kamay.

Muli kong pinuno ang baso niya, ngunit kaunti lamang. Hindi ko gustong malasing siya. Hindi ko rin nais na ang mga bagay na sasabihin niya ay dahil lamang nawalan siya ng kontrol sa sarili. Ilang minuto kaming parehong tahimik. Unti-unting nauubos ang laman ng baso niya, at sa bawat higop ay tila lumuluwag ang kanyang katawan. Hindi siya lasing, ngunit nababawasan ang tensiyon sa balikat niya.

Nagkuwento siya tungkol kay Martin nang hindi ko hinihingi.

Noong bata pa siya, lagi raw siyang isinasama ng ama niya sa palengke. Kapag may negosyo si Martin na kailangang puntahan, pinapaupo siya nito sa maliit na opisina at binibigyan ng papel at lapis upang gumuhit. Kapag natapos ang trabaho, binibilhan siya ng taho o banana cue.

“Naaalala ko po kapag umuuwi siya,”
sabi ni Marty.
“Kahit pagod na pagod siya, hindi siya agad natutulog. Tinitingnan muna niya kung kumain na ako. Kapag sinabi kong hindi pa, babalik siya sa kusina at magluluto kahit alas-diyes na ng gabi.”

“Mahilig ba siyang magluto?”

“Hindi po. Pero pinipilit niya. Minsan maalat ang ulam, minsan sunog ang bawang, pero kinakain ko pa rin. Isa pa, may katulong naman pero iniispoil niya pa rin ako kapag naglalambing akong magpaluto sa kanya,”
kuwento niya.

Napangiti ako.
“Ganoon talaga siya. Kahit hindi marunong, ipipilit pa rin. Pag-aaralan niya.”

Mas tumagal ang ngiti ni Marty sa pagkakataong iyon. Sa unang pagkakataon, nakita kong hindi lamang lungkot ang nasa mukha niya. May mga alaala rin siyang maingat na pinanghahawakan.

“Noon, maganda ang buhay namin,”
sabi niya.
“Hindi naman palaging ganito. May sariling negosyo si Tatay. May mga empleyado. May mga taong bumabati sa kanya kapag pumupunta kami sa bayan. Kapag kumikita siya nang malaki, dinadala niya ako sa restaurant kahit hindi naman kami sanay kumain doon.”

Mabilis na nawala ang ngiti sa mukha niya. Yumuko siya at mahigpit na hinawakan ang baso.

“Pero nagbago ang lahat,”
sabi niya. Hindi ko siya pinutol.
“Kahit nagsimulang magkasakit si Tatay, pinilit pa rin niyang magtrabaho. Kapag wala na siyang lakas, umiinom siya ng gamot tapos babalik sa opisina. Sinasabi niyang maaayos din ang lahat. Sinasabi niyang kailangan lamang niyang makabawi sa negosyo.”

“Hindi niya sinabi sa’yo kung gaano kalala?”
tanong ko.

“Hindi po. Nalaman ko na lamang nang marinig ko siyang kausap ang doktor,”
mabilis siyang kumurap. Pinipigilan niya ang luha.
“Sinabi ng doktor na kailangan niya ng gamot at regular na pagpapagamot. Pero wala na siyang pera dahil na-scam siya sa investment na sinalihan niya. Hindi na niya kayang bayaran ang lahat. Nagbenta siya ng mga gamit. Ibinenta niya ang sasakyan. Ipinagbili niya ang mga natitirang kagamitan sa negosyo. Pinaalis niya ang mga katulong dahil wala na kaming pambayad.”

“Bakit hindi mo sinabi sa akin noon?”

Hindi niya ako tiningnan.
“Hindi ko po kayo kilala nang sapat para humingi ng tulong. At isa pa po, nahihiya si tatay na lumapit sa inyo. May sariling problema din daw po kayo na dapat pagtuunan. Kaya pa naman daw niya.”

Tumahimik ako. Masakit marinig na may mga taong abala ang tingin nila sa sarili nila. Na mas nais nilang solusyonan ang sarili nilang problema dahil ang tingin nila ay may problemang kinakaharap din ang iba.

“Huwag mong tingnan ang sarili mo bilang abala. Masarap minsan magbigay ng tulong,”
sabi ko.
“Kapag nahihirapan, hindi masamang humingi ng tulong sa iba.”

Tumango siya, ngunit hindi pa rin tumingin sa akin.
“M-May ginawa naman po ako noon para may maipambayad kami.”

Hindi agad ako nagsalita. May bigat sa paraan ng pagkakasabi niya, na para bang bawat salita ay kailangang ihanda bago ilabas.

“A-Ano’ng ginawa mo?”
nauutal kong tanong.

Muli siyang humawak sa baso. Nanginginig na ang kamay niya.
“P-Pagkatapos kong mag-eighteen.”
Hindi ko siya minadali.
“M-May mga taong nagsimulang lumapit sa akin. Hindi ko naman sila hinihingian ng tulong. Sila ang kusang nagbigay sa akin. May mga nakaamoy sa halimuyak ko. May mga nagbigay para makaraos.”

Naramdaman kong nanigas ang panga ko. Hindi ko siya pinilit magpatuloy. Hindi ko rin inalis ang tingin ko sa kanya, ngunit sinigurado kong hindi iyon magiging mapanghusga.

“Hindi ko alam noong una kung paano ako napunta sa sitwasyong iyon,”
pagpapatuloy niya.
“Akala ko… bukal sa loob ang pagtulong nila… m-may masama po pala silang intensyon.”

Tahimik ang veranda.

Sa loob ng bahay, naririnig ang mabagal na pag-ikot ng electric fan. Sa labas, may dumapong insekto sa ilaw at paulit-ulit na bumabangga sa salamin.

“Ginawa ko iyon dahil kailangan ko ng pera,”
sabi niya.
“Hindi dahil gusto ko. Hindi dahil pinangarap ko iyon. Kailangan ni Tatay ng gamot. Kailangan namin ng pagkain. May mga araw na wala na kaming bigas. May mga araw na pinipili niya kung gamot ba ang bibilhin niya o pagkain para sa akin.”

Pumikit siya. Tumulo ang unang luha sa kanyang pisngi.
“May mga lalaking nagbigay sa akin ng pera kapalit ng oras ko, ng katawan ko, at ng pagsunod ko sa gusto nila. Ilang araw lamang akong lampas labingwalo noon. Hindi ko alam kung paano tumanggi. Kapag iniisip ko si Tatay na umuubo at hindi makatulog dahil sa sakit, sinasabi ko sa sarili ko na kailangan kong kayanin para madugtungan ang buhay niya. Para makaraos.”

Tahimik akong nakinig sa kanya habang yumuyugyog ang kanyang balikat.

Hindi ko alam kung ano ang tamang sabihin. May mga salitang napakadaling sabihin ngunit maaaring makasakit. Maaari kong sabihin na hindi niya iyon dapat ginawa, ngunit baka marinig niya iyon bilang paninisi. Maaari kong sabihin na dapat humingi siya ng tulong, ngunit alam kong hindi ganoon kadaling humingi kapag wala kang tiwala sa ibang tao at pakiramdam mo ay walang sasalo sa’yo.

Kaya pinili kong makinig.

“Hindi ko sinabi kay Tatay,”
pagpapatuloy niya.
“Hindi ko kayang sabihin na iyon ang pinanggagalingan ng pera. Sinasabi ko lamang na may nahanap akong part-time na trabaho. Naniniwala siya sa akin. Minsan, tinatanong niya kung pagod ako, at sinasabi kong galing ako sa trabaho. H-Hindi niya alam, napagod ang kaluluwa ko sa kakaisip na marumi na ako.”

Pinunasan niya ang mukha niya, ngunit patuloy pa rin ang pagdaloy ng luha roon.
“Kapag umuuwi ako, bumibili na ako ng mga gamot niya. May pagkain sa mesa. Nakakabayad kami ng kuryente at tubig. Kapag bumubuti nang kaunti ang pakiramdam niya, iniisip ko na sulit ang pambababoy sa akin. Kahit anong nangyari sa akin, sulit dahil nadugtungan ang buhay niya.”

“M-Marty…”

“Wala po akong pinagsisisihan.”
Napasandal ako sa silya.
“Hindi ko po sinasabing hindi ako nasaktan. Nasaktan po ako. May mga bagay na ginawa sa akin na hindi ko gusto. May mga taong hindi marunong magtanong kung okay pa ba ako. May mga taong akala nila dahil nagbayad sila, pagmamay-ari na nila ako sa buong oras na kasama nila ako.”

Huminga siya nang malalim bago nagpatuloy.

“Pero kung babalik ako sa panahong iyon at pareho pa rin ang sitwasyon, gagawin ko pa rin iyon. Kung iyon ang paraan para makabili ng gamot ni Tatay, gagawin ko pa rin. Kung iyon ang paraan para makasama ko siya nang mas matagal, hindi ko pagsisisihan iyon,”
dugtong niya.

“Hindi mo kailangang tawaging marumi ang sarili mo dahil ginawa mo iyon para mabuhay kayong dalawa.”
sabi ko, sa wakas.

Napatingin siya sa akin. Sa mga mata niya ay may sakit na matagal niyang kinikimkim.

“Pero pakiramdam ko po, ang dumi-dumi ko.”
sabi niya.

“Hindi ka marumi.”

“Hindi niyo po alam ng detalyado kung ano ang ginawa ko.”

“Hindi ko kailangang malaman ang bawat detalye para malaman kung sino ang may kasalanan. Biktima ka ng pagkakataon at sinamantala iyon ng iba,”
paliwanag ko.

“Baka po hindi niyo ako matanggap kapag nalaman niyo.”
sabi niya.

“Marty, hindi mo kailangang maging malinis sa paningin ko para matanggap kita.”
Bumuka ang bibig niya, ngunit walang lumabas na salita.
“Hindi ka naging marumi dahil may taong nagbayad para gamitin ka. At hindi rin nabawasan ang halaga mo dahil may mga pagkakataong hindi mo kayang tumanggi. Ang ginawa mo ay paraan para mabuhay at maalagaan ang ama mo. Hindi iyon nagbibigay ng karapatan sa sinuman na saktan ka, at hindi rin iyon nag-aalis ng karapatan mong respetuhin.”

“Pero pumayag ako.”
sabi niya.

“Pumayag ka dahil kailangan mong mabuhay.”

“May mga pagkakataong hindi naman ako pinilit. Ako na ang lumalapit dahil kailangan ko ng tulong… ng pera… ng lunas sa katawan ko…”
ani niya, napatingin ako sa kanya.

Kinailangan niya ng lunas? Dahil ba iyon sa sumpa ng puno ng Samyonikar?

Muli siyang umiyak. Hindi ko na napigilan ang sarili kong lumapit, ngunit nanatili akong may sapat na distansiya upang hindi siya makaramdam na kinukulong ko siya. Inilapag ko ang facemask ko sa mesa, ngunit hindi ko siya hinawakan agad.

“Puwede ba kitang yakapin?”
tanong ko.

Tumango siya.

Lumipat ako sa tabi niya at marahan siyang niyakap. Hindi ko siya hinila nang malakas. Hinayaan kong siya ang magpasya kung gaano kalapit ang gusto niya. Ilang sandali siyang nanatiling tahimik, pagkatapos ay kumapit siya sa likod ng shirt ko at nagsimulang humagulgol.

“Hindi ko siya nasabihan sa mga nagawa ko. G-Gusto kong magsumbong pero wala naman akong magawa,”
sabi niya.
“Hindi ko nasabi kay Tatay kung gaano ko siya kamahal. Hindi ko nasabi na ginawa ko ang lahat para sa kanya.”

Lalong humigpit ang hawak niya sa akin.

“S-Sinabi niya sa akin na mahal niya ako,”
bulong niya habang humahagulgol.
“Kahit hindi ko sinabi ang lahat, sinabi niyang mahal niya ako.”

Nagtagal ang yakap namin. Hindi ko alam kung ilang minuto, ngunit hindi ko siya binitiwan hanggang sa humupa ang paghikbi niya. Nang tuluyan siyang kumalma, doon ko nalaman ng buo ang nangyari sa kanya sa mga nakalipas na buwan.